Gələcəyə getmək, keçmişə qayıdaraq onu dəyişmək — zamanda səyahət təkcə fantastika yazıçılarını deyil, fizikləri də valeh edir. Bəs elm bu barədə əslində nə deyir? Nə vaxtsa keçmişə qayıtmaq və ya uzaq gələcəkdə yaşayan nəsillərimizi görmək üçün əsl zaman maşını yarada biləcəyikmi?
Qaynarinfo "Futura" nəşrinə istinadən xəbər verir ki, bu suala cavab vermək üçün əvvəlcə zamanın özünün necə işlədiyini anlamaq lazımdır. Fiziklər hələ də bu suala tam cavab verə bilməyiblər. Bununla belə, bir məqamı əminliklə söyləmək olar: gələcəyə səyahət etmək mümkündür. Keçmişə səyahət isə ya son dərəcə mürəkkəbdir, ya da ümumiyyətlə mümkün deyil.
Hər şey Albert Eynşteynin nisbilik nəzəriyyələrindən başlayır. Bu nəzəriyyələr məkan, zaman, kütlə və cazibə qüvvəsini izah edir. Əsas nəticə isə bundan ibarətdir: zaman sabit sürətlə axmır. Şəraitdən asılı olaraq zaman sürətlənə və ya yavaşlaya bilər.
York Universitetinin astrofiziki Emma Osbornun sözlərinə görə, məhz bu məqam zamanda səyahəti elmi fantastikadan çıxarıb real elmi fakta çevirir.
Gələcəyə səyahət etməyə fizika necə imkan verir?
Siz çox yüksək sürətlə hərəkət etdikdə zaman daha yavaş keçir. Lakin bu effektin nəzərəçarpacaq olması üçün işıq sürətinə yaxın sürətlə hərəkət etmək lazımdır. Buradan da məşhur “əkizlər paradoksu” yaranır. Əkizlərdən biri astronavt olaraq işıq sürətinə yaxın sürətlə kosmosa uçarsa, Yer üzündə qalan əkizindən daha yavaş qocalar.
Oksford Universitetinin kvant fizikası üzrə mütəxəssisi Vlatko Vedralın sözlərinə görə, belə bir səyahətdən sonra evə qayıtsanız, əslində əkizinizdən daha gənc olarsınız. Skott və Mark Kelli qardaşları bunu praktiki olaraq sınaqdan keçiriblər. Lakin Skottun kosmosda keçirdiyi aylar işıq sürətinə yaxınlaşmaqdan belə çox uzaq olub.
Cazibə qüvvəsi də oxşar təsir göstərir. Güclü cazibə sahələrində, məsələn, qara dəliyin yaxınlığında zaman yavaşlayır. Hətta başınız ayaqlarınızdan daha sürətli qocalır. Çünki Yer səviyyəsində Yerin cazibə qüvvəsi daha güclüdür.
Bu hadisə “İnterstellar” filminin süjetinin də əsasını təşkil edir. Kosmosdakı saat Yerdəki saatdan daha sürətli işləyir və buna görə də onu daim korrektə etmək lazımdır. Belə düzəliş olmasa, naviqasiya xidmətləri gündə təxminən 10 kilometr səhv edə bilərdi.
Beləliklə, nisbilik nəzəriyyəsi gələcəyə səyahəti mümkün edir. Bunun üçün hətta hansısa fövqəladə “maşın”a da ehtiyac yoxdur. Sadəcə işıq sürətinə yaxın sürətlə hərəkət etmək və ya çox güclü cazibə sahəsinin yaxınlığında vaxt keçirmək kifayətdir. Mahiyyət etibarilə bunlar eyni hadisədir.
Nəticə də eyni olacaq. Siz subyektiv olaraq nisbətən qısa zaman müddəti yaşayacaqsınız, kainatın qalan hissəsi üçün isə bu müddət ərzində onilliklər, hətta əsrlər keçəcək. Bir neçə yüz il sonrakı dünyanı görmək istəyirsinizsə, nəzəri olaraq bunun yolu budur. Lakin geriyə qayıtmaq tamamilə başqa məsələdir.
Keçmişə qayıtmağın çətinlikləri
Bəs bu, ümumiyyətlə mümkündürmü? Kanadanın Brok Universitetinin nəzəri fiziki Barak Şoşani bu məsələyə nikbin yanaşmır.
“Hazırda əlimizdə kifayət qədər fakt və bəlkə də kifayət qədər nəzəriyyə yoxdur”, — deyə o bildirib.
Nisbilik nəzəriyyəsi bəzi nəzəri imkanlar təqdim edir, lakin konkret həll yolu vermir.
Perimetr İnstitutunun nəzəri kosmoloqu Keti Makın sözlərinə görə, insanlar keçmişə səyahəti mümkün etmək üçün fəza-zamanı yenidən qurmağın bütün mümkün yollarını araşdırırlar.
Variantlardan biri “qapalı zamanabənzər əyri”nin yaradılmasıdır. Bu, məkan və zamanda hərəkət edərək sonda başlanğıc nöqtəsinə qayıdan trayektoriyadır. Riyaziyyatçı Kurt Gödel bunu hələ 1949-cu ildə təsvir edib.
Lakin problem də buradadır. Vlatko Vedralın vurğuladığı kimi, belə obyektlərin kainatın hər hansı yerində mövcud olub-olmadığını göstərən heç bir məlumatımız yoxdur.
Yəni bu, heç bir sübutu olmayan sırf nəzəri yanaşmadır. Hətta indiki texnologiyaları dəfələrlə geridə qoyan imkanlara malik olsaq belə, belə bir əyrini məqsədyönlü şəkildə yaratmağımız çətin görünür. Filosof Emili Adlamın fikrincə, üstəlik, bunun həqiqətən arzuolunan olub-olmadığı da sual altındadır. Vedralın qeyd etdiyi kimi, bu halda insan eyni hadisələri sözün əsl mənasında dəfələrlə təkrarlaya bilər.
Digər ssenarini fizik Riçard Qott 1991-ci ildə irəli sürüb
Bir-birinin əks istiqamətində hərəkət edən və kəsişən iki “kosmik sim” öz ətraflarında qapalı halqalar yarada bilərdi. Bəs bu hipotetik obyektlər haradadır? Onlar indiyədək heç vaxt aşkarlanmayıb.
Keti Makın sözlərinə görə, “kosmik simlərin mövcud olduğunu düşünmək üçün heç bir əsasımız yoxdur. Həmçinin onların bu qədər əlverişli şəkildə kəsişəcəyinə dair də əsas yoxdur”.
Nisbilik nəzəriyyəsinin ehtimal etdiyi daha bir hadisə isə “soxulcan dəlikləri”dir. Nəzəri olaraq fəza-zaman kağız vərəqi kimi əyilə bilər. Bu da bir-birindən uzaq iki nöqtə arasında “tunel” açmağa imkan verərdi.
“Ümumi nisbilik nəzəriyyəsində soxulcan dəlikləri nəzəri cəhətdən mümkündür”, — deyə Vedral təsdiqləyir.
Lakin burada da ciddi problemlər var. İlk növbədə, onların mövcudluğuna dair heç bir sübut yoxdur. Riyazi hesablamalar onların mövcud ola biləcəyini göstərir, lakin fiziki olaraq mövcud olmaları tamam başqa məsələdir.
Bundan əlavə, onlar son dərəcə qısamüddətli ola bilər. Soxulcan dəlikləri çox vaxt bir-biri ilə əlaqəli iki qara dəlik kimi təsvir edilir. Onlar o qədər güclü cazibə sahələri yarada bilər ki, öz çəkilərinin təsiri altında çökərlər. Nəhayət, onların mikroskopik ölçüdə olması ehtimal edilir. Yəni insanın, hətta bakteriyanın belə onlardan keçməsi mümkün olmazdı.
Kvant mexanikası və digər “vəhşi” nəzəriyyələr
Kvant mexanikası tamamilə yeni paradokslar toplusudur. O, son dərəcə kiçik dünyanı təsvir edir. Burada fizika insan intuisiyasına açıq şəkildə zidd görünür.
Ən qəribə hadisələrdən biri qeyri-lokallıqdır. Başqa sözlə, bir hissəciyin vəziyyətindəki dəyişiklik digər hissəciyə dərhal təsir göstərə bilər. Albert Eynşteyn bunu “məsafədən ürküdücü təsir” adlandırmışdı.
Bu hadisə çoxsaylı təcrübələrlə sübut edilib və hətta Nobel mükafatına layiq görülüb.
Emili Adlamın sözlərinə görə, bir çox fizik qeyri-lokallıq anlayışından narahatdır. Çünki hər hansı ani təsir informasiyanın işıq sürətindən daha sürətli ötürülməsi demək olardı. Bu isə mümkün hesab edilmir.
Bəzi alimlər qeyri-lokallıqdan qurtulmaq üçün alternativ izahlar təklif edirlər. Lakin bu izahlar zaman anlayışımızın özünü sarsıdır. Ani qeyri-lokal təsirlər əvəzinə təsirin gələcəyə yönəldiyi, daha sonra isə geriyə doğru hərəkət etdiyi düşünülə bilər. Kənardan baxanda bu proses yenə də ani görünərdi.
Beləliklə, “retro-səbəblilik” anlayışı ortaya çıxır. Bu, gələcəkdə baş verən hadisələrin keçmişə təsir göstərməsi deməkdir. Bütün fiziklər bu yanaşmanı qəbul etmir. Bir çoxları hesab edir ki, bu anlayış qeyri-lokallığın özü qədər, hətta ondan da çox narahatedicidir.
Lakin retro-səbəblilik həqiqətən mövcud olsa belə, bu, bizi zamanda səyahət edən insanlara çevirməz. Adlamın sözlərinə görə, “retro-səbəblilik yenə də zamanda səyahətlə tam eyni şey deyil”.
İlk növbədə, qeyri-lokallıqla bağlı müşahidələr yalnız çox az sayda hissəciyə aiddir. Bu hadisəni insan miqyasına, hətta kağız vərəqi ölçüsündə bir sistemə qədər böyütmək olduqca böyük problemdir.
Bundan əlavə, keçmişə mesaj göndərmək yenə də mümkün deyil. Retro-səbəblilik çox spesifik şəkildə “gizlədilir”. Tipik təcrübədə bir tədqiqatçının əldə etdiyi nəticə digər tədqiqatçının daha sonra apardığı ölçmədən asılı ola bilər.
Lakin bunun baş verməsi üçün ikinci təcrübə birinci təcrübənin bütün izlərini məhv etməlidir.
“Yəni müəyyən mənada keçmişə siqnal göndərə bilərdiniz. Lakin bunun üçün baş verənlərlə bağlı bütün qeydləri məhv etməli olardınız”, — deyə Adlam bildirir.
Bu, əlbəttə, keçənilki lotereyanın rəqəmlərini özünüzə göndərməyin bir yolu deyil.
Kainat haqqında mövcud anlayışımıza görə, nəzəri olaraq gələcəyə səyahət edə bilərik. Keçmişə qayıtmaq isə hazırkı imkanlarımızdan kənardadır.
Qalan yeganə ehtimal ondan ibarətdir ki, mövcud nəzəriyyələrimiz tam deyil. Nisbilik nəzəriyyəsi və kvant mexanikası ayrı-ayrılıqda öz sahələrində olduqca uğurlu işləyir. Lakin onlar bir-biri ilə uyğun gəlmir. Onları birləşdirəcək nəzəriyyənin yaradılması üçün onilliklərdir aparılan axtarışlara baxmayaraq, hələ də belə bir nəzəriyyəmiz yoxdur.
Barak Şoşaninin yekun sözlərinə görə, bu nəzəriyyə əlimizdə olmadığı müddətdə heç nədən əmin ola bilmərik.
Aydın
