"Hazırlıqlı
oxucu üçün roman" - Orxan Saffari yazır
Yazıçı
dostum Rəvan Cavidlə 28 May metrosu ətrafnda görüşüb, üzü "Delikates"ə
tərəf gedirdik. Gördüm, roman əlində, həm də oxuyub bitirib. Kafeyə gedə-gedə də,
kafedə də roman haqqında danışdı. Amma roman haqqında təəssüratlarının bir qədər
yaxşı olmadığını da bildirdi, ardınca da əlavə elədi ki, abi, bu, "Öləngi”
deyil. Rəvanın nə dediyi bununla da mənə aydın oldu. Yüksək ustalıq gözləsə də,
bu romanda nədənsə, tapa bilməyib. Olan işdi, yazıçının başına iş gələr. Rəvanın
zövqünə güvənsəm də, bu kimi məsələlərdə heç Pərviz Cəbrayılın özünə də güvənmərəm.
Ona görə nə etməli idim? Təbbi ki, romanı oxumalı. Mən neylədim? Gec olsa da,
oxudum. İlk növbədə özümə, sonra müəllifə təşəkkür edərək, keçirəm sözümün "sürəsinə”.
Mövzu
baxımından maralı, struktur baxımından mənə bir az sıxıcı gələn bu roman, oxu
prosesində çətinlik də yaratdı. Çətinlik deyəndə, işimin adı nədi? Oxumalıyam,
amma ağır oxudum, yəni, roman ağır getdi. Buna qədər bu sözü bir çox
oxuyanlardan eşitmişəm. Bilmirəm müəllif özü razılaşır, ya yox, amma mənə elə gəlir,
özüm də oxuyub əmin oldum ki, həqiqtən ağır gedir. Mən bunu pisləmək üçün demirəm.
Belə də "yüngül" roman nəyə lazımdır? Bu cür ciddi mövzularla əhatələnmiş
roman da yüngül gedirsə... daha nə bilim...
Magizm,
mistika qatlarından ibarət gördüyüm bu əsəri, açığı bəyəndim. İstər magik tərəfi,
roman içində romanlığı, mistikası, bir sözlə, bütün tərəfləri ilə uğurlu bir
romandır. Mənim üçün orta bir şey yoxdur. Ya alınıb, ya da yox. Həm də, Pərviz
Cəbrayıl haqqında bu cür fikir bildirmək də uyğun deyildir. Ona görə də əsəri
uğurlu hesab edirəm. "Öləngi” kimi. Amma elə o romanda da bu romandakı kimi ağırlığı
hiss etməmişdim deyil. Lap çoxdan oxusam da, yaddaşımda ağırlığı ilə qalıb. Açığı,
mənim üçün bu romanı xilas edən məsələ Pərvizin dəsti-xətti ilə tanış
olmağımdır. Düşünürəm ki, Pərvizdən ən azı publisistik nələrsə oxumayan, dilini
bilməyən adam birinci bu romanı oxusa, təəssüratları bir o qədər də yaxşı
olmayacaq. Həm ümumi başa düşməyəcək, həm ağırlığı "qaldıra” bilməyəcək. Bir
sözlə, bu roman bir az da hazırlıqlı oxucu üçündür.
Romanın
mövzu quruluşu elədir ki, müxtəlif cür yozmaq olar. Yəni, bir növ kim nə istəyirsə,
onu da görəcək. Mən özüm çox şey gördüm: qadın azadlığından tutmuş, cərəyan edən
siyası məsələlər, göndərmələr, cəmiyyətin ümumi münasibətləri, fərdlərarası
münasibətlər, nələr, nələr... Mental məsələlərə - ata və qız münasibətlərinə olan
baxış... çox şey demək olar. Başqa gördüyüm bir məsələ isə Qərb və Şəriqin
qarşı-qarşı qoyulması, amma bu sualın cavabsız buraxılması. Ya da mənim görə
bilməməyim. Romanda cərəyan edən hadisələrin bir dildən verilməməsi, gah müəllifin,
gah obrazın danışması, Umud kimi qəliz obrazlar... Vallah, həqiqətən deyiləsi o
qədər məqam var ki, bu cür qısa-qısa deyib keçirəm.
Romanı
mövzu baxımından ağır edən bir məsələ də cərəyan edən hadisələrdir. Sevgi,
ümumi ədəbi söhbətlərdən, fərdlərdən tutmuş, tarixə qədər. Ən yeni tarixə. Hətta
elə yerlər oldu ki, müəllifin öz ideologiyasını bilməsəm, xarakterinə bələd
olmasam, "nə əcəb belə yazıb” deyərdim də. Erməni obrazına görə deyirəm.
Roman
klassikdir, moderndir və s. kimi müzakirələri də yersiz bilirəm ilk növbədə.
Çünki toxunulmuş bəzi mövzular köhnə də olsa, müəllif "Avropa standartlarına
uyğun” yazıb. Həm də, hər biri aktuallığını qoruyan mövzulardır. Romanda,
dediyim kimi, hər şey var. Tərçüməçisi Dilsuz, şair Nəsimi, romanın gözəli və
özəli Məryəmə çevrilən Umay, azad seks tərəfdən Əsli, İsa və daha nələr-nələr.
Bir-birinə qarışmış, amma bağlı bu hadisələr peşəkar şəkildə verildiyindən, heç
digər məsələlərə toxunmağa ehtiyac da yoxdur.
Nə çox
bu dünyada xaçlı, naməlum atası ilə "ortada” qalan "bakirə” Məryəm misalı Umaylar...
Vanya
var hələ, mənim də uşaqkən qonşumuz
olmuş, Bakı ermənisi Vanya. Deyirəm, bəlkə bu odur? Amma o, sərhədsizlik
arzusunda deyildi...
Dediyim
kimi, romanda diqqətimi çəkən o qədər məqam var ki, açığı, hamısı haqqında təhlil
yazmaq, yazını dartıb saqqız kimi uzatmaq istəmirəm. Roman boyda yazı yazmaq da
fikrim yoxdur. Sturuktur baxımından iki hissəyə bölünən, fəsil baxımından
dolğun və böyük olan bu romanı uzatmağın heç adı da yoxdur. Onsuz da, bütün
hallarda romanı oxumayan adam üçün maraqsız gələcək, anlamayacaq. Axı dedim, bu
roman bir az da hazırlıqlı oxucu üçündür. Bu qısa şəkildə yazdıqlaırım isə səmimi,
ümumi müsbət fikirlərim kimi qəbul olunsun.
Belə
gözəl roman üçün sonda müəllifə bir daha təşəkkür edirəm.
Təbii
ki, özümə də. Oxuduğum üçün.
adalet.az
