Boz saçlar qocalmanın qaçılmaz əlaməti hesab olunur. Lakin “The Independent” nəşrinin yazdığına görə, yeni elmi araşdırmalar bu sadə izahı şübhə altına alır. Məlum olub ki, saçdakı gümüşü tellər orqanizmin xərçənglə mübarizə aparmasına kömək edən mürəkkəb müdafiə mexanizmlərinin xarici göstəricisi ola bilər.

Qaynarinfo xəbər verir ki, siçanlar üzərində aparılan yeni araşdırma orqanizmin hüceyrə zədələnməsi ilə necə mübarizə apardığını göstərib. Bu proses həm qocalmada, həm də xərçəngin inkişafında mühüm rol oynayır. Yaş artdıqca hüceyrələrin zədələnməsi onların fəaliyyətini tədricən pozur. Onkoloji xəstəliklər zamanı isə funksiyasını itirmiş və ya zədələnmiş hüceyrələr anormal böyüməyə və şişlərin yaranmasına səbəb ola bilər.

Tədqiqatçılar saçda piqmentin itirilməsi ilə təhlükəli şişlərin inkişafını məhdudlaşdıra bilən mexanizmlər arasında gözlənilməz əlaqə aşkar ediblər. Araşdırmanın mərkəzində melanosit kök hüceyrələri dayanıb.

Bu hüceyrələr saç follikullarının dərinliyində yerləşir və piqment istehsal edən, saçın və dərinin rəngini müəyyən edən melanositlər üçün bir növ ehtiyat mənbəyi rolunu oynayır.

Normal şəraitdə melanosit kök hüceyrələri piqment hüceyrələrinin ehtiyatını davamlı şəkildə yeniləyir. Bu proses dövri xarakter daşıyır: hüceyrələr aktivləşir, dincəlir və saçın təbii böyümə və tökülmə dövrlərinə uyğun olaraq yenidən bərpa olunur. Bunun sayəsində saç ömrün böyük hissəsində rəngini qoruyur.

Lakin hər gün orqanizmin hüceyrələri DNT-nin, yəni hüceyrələrin daxilindəki genetik materialın zədələnməsinə məruz qalır. Buna ultrabənövşəyi şüalanma, kimyəvi maddələrin təsiri və hətta hüceyrə metabolizminin təbii prosesləri səbəb ola bilər. Belə zədələnmələr həm qocalma, həm də xərçəng, o cümlədən dəri xərçənginin bir növü olan melanomanın yaranması riski ilə əlaqəlidir.

Yeni araşdırma DNT zədələnməsi, xüsusilə də ikiqat zəncir qırılması zamanı melanosit kök hüceyrələrində nələrin baş verdiyini anlamağa imkan verib. Belə hallarda melanosit kök hüceyrələri tədqiqatçıların “seno-diferensiasiya” adlandırdığı prosesi başlada bilər.

Sadə dillə desək, kök hüceyrələr geri dönməz şəkildə yetkin piqment hüceyrələrinə çevrilir və bundan sonra kök hüceyrə ehtiyatından çıxırlar. Nəticədə zaman keçdikcə saç ağarmağa başlayır.

Bu müdafiə mexanizmi hüceyrələrin bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqəsini təmin edən daxili siqnal yolları tərəfindən ciddi şəkildə tənzimlənir. Yetkin hüceyrələrin kök hüceyrə populyasiyasından çıxarılması genetik mutasiyaların və ya DNT-də xərçəngin inkişafına potensial olaraq töhfə verə biləcək digər dəyişikliklərin toplanmasının və sonradan yayılmasının qarşısını alır.

Müəyyən mənada hər bir ağ saç teli orqanizmin özünü qurban verməsinin kiçik bir nəticəsidir: hüceyrə sanki bədxassəli hüceyrəyə çevrilmək riskinə getməkdənsə, yox olmağı “seçir”.

Xərçənglə əlaqə

Lakin proses bununla bitmir — hər DNT zədələnməsi belə müdafiə mexanizmini işə salmır.

Təcrübələr zamanı tədqiqatçılar siçanlardakı melanosit kök hüceyrələrini güclü kanserogen maddələrə, eləcə də ultrabənövşəyi şüalanmaya məruz qoyublar. Məlum olub ki, belə şəraitdə hüceyrələr seno-diferensiasiya prosesindən tamamilə yan keçə bilər.

Bunun əvəzinə ətraf toxumalardan gələn siqnallar zədələnmiş hüceyrələri, genetik zədələnmələrin olmasına baxmayaraq, özünü bərpa etməyə və sonradan bölünməyə stimullaşdırıb. Bu isə melanomanın yaranması üçün əlverişli mühit formalaşdırıb.

Araşdırma göstərir ki, melanosit kök hüceyrələrinin taleyi, ehtimal ki, həm onların məruz qaldığı zədələnmənin konkret növündən, həm də mikromühitdəki molekulyar siqnallardan asılıdır.

Kimyəvi maddələr və ya ultrabənövşəyi şüalar kimi amillər DNT zəncirlərinin qırılmasına səbəb ola bilər. Bundan sonra melanosit kök hüceyrələri adətən özünü məhvetmə mexanizmini işə salır. Eyni proses saçların ağarmasına gətirib çıxara bilər.

Lakin xərçəngin inkişafı ilə əlaqəli siqnalların təsiri altında zədələnmiş melanosit kök hüceyrələri mövcudluğunu davam etdirə və bölünə bilər. Bu isə melanomanın inkişaf edə biləcəyi bir növ “ilkin ocaqların” yaranmasına şərait yaradır.

Alimlər bunu “antaqonist talelər” kimi təsvir edirlər: eyni kök hüceyrə populyasiyası şəraitdən asılı olaraq iki tamamilə fərqli istiqamətə yönələ bilər.

Əhəmiyyətli məqam ondan ibarətdir ki, bu nəticələr saçların ağarmasına və melanomaya yeni prizmadan baxmağa imkan verir. Bunlar qocalmanın bir-biri ilə əlaqəsi olmayan iki fərqli nəticəsi deyil, orqanizmin toxumaların bərpasını təmin etməklə yanaşı, xərçəngin inkişafının qarşısını almağa çalışdığı qədim müdafiə mexanizminin müxtəlif təzahürləri ola bilər.

Bununla belə, ağ saçların özünün xərçəngdən qoruyucu təsiri yoxdur. Daha çox, saçların ağarması orqanizmin potensial təhlükəli hüceyrələrdən xilas olduğu prosesin yan nəticəsi ola bilər.

Əksinə, nəzarət mexanizmləri sıradan çıxdıqda və ya kanserogen amillər tərəfindən pozulduqda hüceyrələrin bədxassəli dəyişməsi üçün şərait yaranır. Bu anlayış yaş artdıqca xərçəng riskinin niyə yüksəldiyini də izah etməyə kömək edə bilər.

Eyni zamanda araşdırmanın məhdudiyyətlərini nəzərə almaq vacibdir. Əsas sübutların əhəmiyyətli hissəsi siçanlar üzərində aparılan təcrübələr zamanı əldə edilib. Buna görə də melanosit kök hüceyrələrinin insan orqanizmində də eyni prinsip üzrə fəaliyyət göstərib-göstərmədiyini müəyyənləşdirmək üçün əlavə araşdırmalara ehtiyac var.

Növlər arasındakı bioloji fərqlər, eləcə də insan həyat tərzinin və genetikasının mürəkkəbliyi saçların ağarması ilə xərçəng riski arasındakı əlaqənin daha mürəkkəb ola biləcəyini göstərir.

Buna baxmayaraq, bu kəşf xərçəng və qocalma ilə bağlı araşdırmalar üçün yeni perspektivlər açır. Kök hüceyrələri yetkin hüceyrələrə çevrilməyə və ya təhlükəli şəkildə çoxalmağa məcbur edən siqnalların başa düşülməsi gələcəkdə orqanizmin təbii müdafiə mexanizmlərini gücləndirə və yaşla əlaqədar xərçəng riskini potensial olaraq azalda biləcək müalicə üsullarının hazırlanmasına kömək edə bilər.

Bu nəticələrin daha geniş əhəmiyyəti də var. Əldə olunan məlumatlar bəzi insanlarda aşkar risk faktorları olmadan melanomanın niyə inkişaf etdiyini, eləcə də xərçəng və toxumalarda degenerativ dəyişikliklərin yaşlı insanlarda niyə tez-tez eyni vaxtda meydana gəldiyini izah etməyə kömək edə bilər.

Beləliklə, saçların ağarması yalnız xarici görünüş və ya qaçılmaz qocalma məsələsi deyil. Bu proses həm də orqanizmin təkamülü, uyğunlaşması və daxili müdafiə mexanizmlərinin fasiləsiz fəaliyyəti ilə əlaqəlidir.

Ola bilsin ki, gümüşü saç telləri sadəcə zamanın keçməsindən daha çox şeydən xəbər verir: qocalma ilə xərçəng arasındakı davamlı mübarizədə orqanizm bəzən bütün orqanizmi qorumaq üçün piqment hüceyrəsini qurban verməyi “seçir”.

Aydın