ABŞ, Rusiya və Ukrayna arasında müharibəyə son qoymaq məqsədilə Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin paytaxtı Əbu-Dabidə keçirilən üçtərəfli danışıqların ikinci günü də başa çatıb. Tərəflərin görüşləri davam etdirməsi diplomatik prosesin aktivləşdiyini göstərsə də, müzakirələrin hələlik konkret atəşkəs və ya sülh sazişi ilə nəticələnməməsi qarşıdurmanın arxasında dayanan ziddiyyətlərin dərinliyini ortaya qoyur.
Əslində, Əbu-Dabidə baş verənlər sadəcə üç ölkənin müharibəni dayandırmaq üçün apardığı danışıqlar deyil. Bu masa eyni zamanda ABŞ-ın Avropadakı təhlükəsizlik maraqlarının, Rusiyanın postsovet məkanında mövqelərini möhkəmləndirmək cəhdlərinin və Ukraynanın dövlət suverenliyini qorumaq mübarizəsinin toqquşduğu diplomatik platformadır.
Noyabrın 10-da başlayan üçtərəfli görüşlərin ikinci günündə də əsas müzakirə mövzuları ərazi məsələləri, gələcək təhlükəsizlik təminatları və mümkün razılaşmanın şərtləri olub.
Danışıqlar masasında kimlər var?
Görüşlərdə Rusiya nümayəndə heyətinə prezident Vladimir Putinin müşaviri Vladimir Medinski, Ukrayna nümayəndə heyətinə Xarici Kəşfiyyat Xidmətinin rəhbəri Rustem Umerov başçılıq edir. ABŞ tərəfini isə xüsusi nümayəndələr Stiv Uitkoff və Cared Kuşner təmsil edirlər.
İlk gün təxminən 4,5 saat davam edən müzakirələri ABŞ dövlət katibi Marko Rubio məhsuldar, Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski isə konstruktiv və kifayət qədər əhatəli adlandırıb. İkinci günün müzakirələrinin də davam etdirilməsi tərəflərin dialoqu qorumaqda maraqlı olduğunu göstərir.
Lakin burada mühüm bir məqam var: danışıqların davam etməsi hələ mövqelərin yaxınlaşması demək deyil. Diplomatik təmasların intensivləşməsi ilə münaqişənin əsas səbəblərinin aradan qaldırılması tamamilə fərqli məsələlərdir.
Moskvanın tələbləri: Ərazi ilə yanaşı, Ukraynanın gələcəyinə nəzarət
Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin müharibənin dayandırılması üçün irəli sürdüyü tələblər yalnız döyüşlərin dayandırılması ilə məhdudlaşmır. Moskva Donetsk, Luqansk, Zaporojye və Xerson vilayətlərindən Ukrayna qoşunlarının çıxarılmasını istəyir. Rusiya 2022-ci ilin sentyabrında bu əraziləri qanunsuz şəkildə ilhaq etdiyini elan etsə də, onların hamısına faktiki nəzarət edə bilməyib.
Bununla yanaşı, Kreml Ukraynanın NATO-ya üzvlük perspektivindən imtina etməsini, hərbi imkanlarının məhdudlaşdırılmasını, rus dilinə və Moskvanın təsiri altında olan pravoslav kilsəsinə münasibətdə tətbiq edilən məhdudiyyətlərin aradan qaldırılmasını tələb edir.
Bu tələblərin mahiyyətinə diqqət yetirdikdə görünür ki, Rusiya yalnız ərazi məsələsində güzəşt əldə etməyə çalışmır. Moskva müharibədən sonrakı Ukraynanın xarici siyasət istiqamətinə və təhlükəsizlik seçimlərinə də təsir göstərmək istəyir.
Məhz bu səbəbdən ərazi mübahisəsi danışıqların yeganə və ya ən asan həll edilə bilən problemi deyil. Söhbət Ukraynanın gələcəkdə hansı təhlükəsizlik sisteminin tərkib hissəsi olacağından gedir.
Kiyev üçün əsas məsələ ərazi deyil, dövlətin gələcəyidir
Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski Rusiyanın hərbi yolla ələ keçirə bilmədiyi ərazilərin güzəştə gedilməsini qəbul etməyəcəyini bildirib. Kiyev həmçinin Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin sayının məhdudlaşdırılmasına və Qərb tərəfdaşları ilə əməkdaşlığının qarşısının alınmasına qarşıdır.
Ukrayna üçün təhlükəsizlik təminatları bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki Kiyevin narahatlığı yalnız hazırkı müharibənin başa çatması ilə bağlı deyil. Əsas sual budur: atəşkəsdən sonra Rusiya yenidən hərbi əməliyyatlara başlasa, Ukraynanın təhlükəsizliyini kim və necə təmin edəcək?
Müzakirələrdə Ukrayna ordusunun 800 min nəfərlik sayının qorunması və bu məqsədlə uzunmüddətli maliyyə təminatının yaradılması məsələsi də gündəmə gəlib. Bu, Kiyevin müharibədən sonra da ciddi müdafiə potensialına malik olmaq niyyətini göstərir.
Başqa sözlə, Ukrayna üçün sülh sadəcə silahların susması deyil. Sülhün davamlı olması üçün ölkənin növbəti hərbi təcavüz qarşısında müdafiəsiz qalmaması vacibdir.
ABŞ-ın planı: Müharibəni dayandırmaq, yoxsa yeni təhlükəsizlik sistemi qurmaq?
Əbu-Dabi danışıqlarında ABŞ-ın mövqeyi xüsusi diqqət çəkir. Vaşinqton həm Moskva, həm də Kiyevlə birbaşa təmasları davam etdirərək tərəfləri ortaq razılaşmaya yaxınlaşdırmağa çalışır.
Lakin ABŞ-ın qarşısında asan vəzifə yoxdur. Bir tərəfdən, Vaşinqton müharibənin dayandırılmasını və Avropada sabitliyin bərpasını istəyir. Digər tərəfdən, Ukraynanın təhlükəsizliyinin təmin edilməsi və Rusiyanın gələcək hərbi addımlarının qarşısının alınması məsələsi həll edilməlidir.
ABŞ nümayəndələrinin danışıqları məhsuldar adlandırması diplomatik prosesin müəyyən nəticələr verdiyinə işarədir. Bununla belə, bu açıqlamalar konkret razılaşmanın əldə olunduğunu təsdiqləmir.
Burada başqa bir mühüm məqam da var. Rusiya xarici işlər naziri Sergey Lavrov əvvəlcə Avropanın geniş təhlükəsizlik arxitekturasının müzakirə edilməsini, daha sonra Ukrayna münaqişəsinin həllinə keçilməsini məqsədəuyğun hesab etdiyini bildirib.
Zelenski isə bu yanaşmaya ehtiyatla yanaşır. Onun mövqeyinə görə, əvvəlcə Ukraynada müharibə dayandırılmalı, sonra ölkəyə təhlükəsizlik təminatları verilməli, daha sonra Avropa və dünya təhlükəsizliyi ilə bağlı geniş dialoq aparılmalıdır.
Bu fərq əslində danışıqların əsas siyasi ziddiyyətlərindən biridir. Moskva müharibəni daha geniş geosiyasi razılaşmanın tərkib hissəsi kimi görür, Kiyev isə öz dövlətinin təhlükəsizliyinin böyük güclər arasındakı sövdələşmənin predmetinə çevrilməsini istəmir.
Cəbhədəki hücumlar sülh danışıqlarının imkanlarını məhdudlaşdırır
Əbu-Dabidə diplomatik təmasların davam etdiyi vaxt cəbhədə hərbi əməliyyatların səngiməməsi də diqqət çəkir. Noyabrın 10-dan 11-nə keçən gecə Rusiya və Ukraynanın qarşılıqlı dron hücumları barədə məlumatlar yayılıb.
Ukraynanın Rusiyanın Ust-Luqa limanına hücumu nəticəsində yanğın baş verdiyi və üç nəfərin yaralandığı bildirilir. Rusiya Müdafiə Nazirliyi isə gecə ərzində 627 Ukrayna dronunun vurulduğunu açıqlayıb. Eyni zamanda Rusiyanın Zaporojye və Xarkov istiqamətlərinə zərbələri nəticəsində mülki şəxslərin xəsarət aldığı barədə məlumatlar yayılıb.
Bu mənzərə diplomatik prosesin qarşısında duran əsas problemi göstərir: tərəflər danışıqlar aparsalar da, hələlik hərbi təzyiq vasitəsindən imtina etməyiblər.
Hər iki tərəf cəbhədəki mövqelərini danışıqlar masasında üstünlük əldə etmək üçün vacib amil hesab edə bilər. Belə şəraitdə qarşılıqlı etimadın formalaşması və uzunmüddətli atəşkəs mexanizminin yaradılması çətinləşir.
Avropa kənarda qalmaq istəmir
Danışıqların digər mühüm tərəfi Avropanın prosesdəki roludur. Ukrayna üçün Avropa ölkələrinin təhlükəsizlik təminatlarında iştirakı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki müharibənin nəticələri ilk növbədə Avropanın təhlükəsizlik mühitinə təsir göstərir.
Rusiya isə Avropa nümayəndələrinin danışıqlarda birbaşa iştirakına isti yanaşmır və təhlükəsizlik məsələlərinin daha geniş formatda müzakirəsini üstün tutur.
Bu vəziyyət ABŞ-ın da qarşısında əlavə diplomatik problem yaradır. Vaşinqton Moskva ilə razılığa gəlmək istəyərkən Avropanın və Ukraynanın maraqlarını nəzərə almalı, eyni zamanda mümkün razılaşmanın icra mexanizmini formalaşdırmalıdır.
Əgər Avropanın təhlükəsizlik narahatlıqları nəzərə alınmasa, əldə ediləcək razılaşmanın uzunmüddətli sabitlik yaratması sual altında qala bilər.
Əbu-Dabi danışıqları sülhə nə qədər yaxındır?
Hazırkı mərhələdə danışıqları sülhə aparan həlledici dönüş kimi qiymətləndirmək tezdir. Tərəflərin dialoqu davam etdirməsi müsbət diplomatik əlamət olsa da, ərazi, NATO, Ukrayna ordusunun gələcək statusu və təhlükəsizlik təminatları ilə bağlı ziddiyyətlər qalmaqdadır.
Əbu-Dabi görüşlərinin əsas nəticəsi hələlik tərəflərin bir masa arxasında müzakirələri davam etdirməsidir. Lakin sülh üçün bundan daha çoxu tələb olunur: Moskvanın ərazi və siyasi tələbləri ilə Kiyevin suverenlik və təhlükəsizlik şərtləri arasında qəbul edilə bilən ortaq mövqe tapılmalıdır.
Əks halda, danışıqlar diplomatik təmasların davam etdirilməsi ilə məhdudlaşa, cəbhədə isə müharibə əvvəlki intensivliklə davam edə bilər.
Ən vacib sual da budur: ABŞ Rusiya və Ukrayna arasında yalnız müvəqqəti atəşkəsə nail olmaq istəyir, yoxsa Avropanın gələcək təhlükəsizlik sistemini də əhatə edən daha geniş razılaşma hazırlayır? Əbu-Dabidəki müzakirələrin real siyasi əhəmiyyəti məhz bu sualın cavabından asılı olacaq.
Siyasət Şöbəsi
