1945-ci ildə Xirosimaya atom bombası atan “Enola Gay” təyyarəsinin uçuş jurnalındakı iki söz 81 il sonra alimlərin diqqətini cəlb edib. Araşdırmaçılar həmin qeyddən və tarixi meteoroloji məlumatlardan istifadə edərək nüvə partlayışı nəticəsində yaranan nəhəng buludun hündürlüyünü yenidən hesablayıblar. Məlum olub ki, bulud 12 kilometrdən də yüksəkliyə qalxmış ola bilər.
Qaynarinfo xəbər verir ki, bu barədə “CHIP” nəşri məlumat yayıb.
ABŞ 1945-ci il avqustun 6-da yerli vaxtla saat 08:15-də Yaponiyanın Xirosima şəhərinə “Little Boy” adlı atom bombası atıb. Bu hadisə müharibə tarixində nüvə silahından ilk istifadə kimi qeydə alınıb.
Manhetten layihəsində çalışan bəzi fiziklər hələ nüvə silahının hazırlanması mərhələsində belə partlayışın mümkün nəticələrindən narahat idilər. Onların müzakirə etdiyi ehtimallardan biri atmosferdə nəzarətdən çıxan zəncirvari reaksiyanın başlaması idi. Belə bir prosesin Yer üzündəki bütün canlılar üçün fəlakətli nəticələr doğura biləcəyi düşünülürdü.
Fizik Artur Kompton partlayış zamanı yaranan həddindən artıq temperaturun hidrogen nüvələrinin birləşməsinə səbəb ola biləcəyini ehtimal edirdi. Bu prosesin dəniz suyundakı hidrogen və atmosferdəki azotu da əhatə edərək planet miqyasında yanğın yarada biləcəyi müzakirə olunurdu.
Lakin Robert Oppenheymer bu ssenarinin reallaşmayacağını düşünürdü. Onun fikrincə, partlayış zamanı ayrılan enerji sürətlə şüalanaraq dağılacaq və atmosferdə davamlı nüvə reaksiyasının yaranmasına imkan verməyəcəkdi.
Xirosima partlayışı atmosferin alışmasına səbəb olmasa da, nüvə silahlarının yaratdığı təhlükə bununla bitmirdi. Alimlər çoxsaylı nüvə silahlarından istifadə edilən müharibənin atmosferə böyük miqdarda tüstü və hissəcik yayaraq qlobal temperaturun kəskin azalmasına gətirib çıxara biləcəyini bildirirlər. Bu ehtimal “nüvə qışı” adlandırılır.
Uçuş jurnalındakı iki sözün sirri
“Geophysical Research Letters” jurnalında dərc olunan yeni araşdırmada “Enola Gay” və onu müşayiət edən təyyarələrin ekipaj qeydləri yenidən təhlil edilib. Tədqiqatçılar xüsusilə partlayışdan sonra göyə yüksələn nəhəng buludla bağlı müşahidələrə diqqət yetiriblər.
Təyyarənin quyruq atıcısı Corc Karon partlayışdan sonra Xirosimanın üzərində alovların yüksəldiyi nəhəng, köpüklənən kütlə gördüyünü təsvir etmişdi. Təyyarə ərazidən uzaqlaşdıqca ekipaj buludun vəziyyətini müşahidə etməyə davam edib.
Araşdırmanın əsas məqamı isə saat 10:52-də uçuş jurnalına yazılan “Cloud gone” – “Bulud yoxa çıxdı” qeydi olub.
Həmin vaxt “Enola Gay” partlayış nöqtəsindən təxminən 750-765 kilometr uzaqlaşmış, 7,6 kilometr yüksəklikdə uçmuşdu. İlk ehtimala görə, bulud artıq üfüq xəttinin arxasında qaldığı üçün görünmürdü.
Lakin alimlər tarixi hava şəraitini və uçuş məlumatlarını müqayisə etdikdən sonra başqa nəticəyə gəliblər. Onların fikrincə, buludun görünməməsinin səbəbi onun üfüqdən aşağı düşməsi deyil, müşahidəyə mane olan dumanlı hava şəraiti olub.
Xirosima üzərindəki bulud 12 kilometrdən yüksəkliyə qalxıb
Tədqiqatçılar həmin dövrün meteoroloji məlumatlarından istifadə edərək 100 min ayrı simulyasiya aparıblar. Hesablamalar nəticəsində Xirosima üzərində yaranan nüvə buludunun 95 faizlik etibarlılıq intervalı ilə ən azı 11,3 kilometr yüksəkliyə çatdığı müəyyən edilib. Orta göstərici üzrə hesablamalar isə hündürlüyün 12,1 kilometri keçdiyini göstərib.
Bu nəticələr nüvə partlayışı zamanı yaranan tüstü və digər maddələrin atmosferin yuxarı qatlarına qədər yüksələ bildiyini təsdiqləyir. Alimlərin fikrincə, əldə edilən göstəricilər genişmiqyaslı nüvə müharibəsinin qlobal iqlimə təsirini proqnozlaşdıran “nüvə qışı” modelləri ilə də uzlaşır.
Nüvə qışı təhlükəsi yenidən diqqət mərkəzində
Nüvə qışı ssenarisinə görə, genişmiqyaslı müharibədən sonra atmosferə yayılan tüstü və hissəciklər Günəş şüalarının Yer səthinə çatmasına mane ola bilər. Nəticədə planetin müxtəlif bölgələrində temperatur kəskin aşağı düşər, iqlim və kənd təsərrüfatı ciddi zərər görər.
Araşdırma bir atom bombası partlayışının qlobal miqyasda nüvə qışına səbəb olduğunu göstərmir. Bununla belə, Xirosima hadisəsinə aid tarixi qeydlər çoxsaylı nüvə silahlarının istifadə ediləcəyi müharibənin atmosferə mümkün təsirlərini anlamaq üçün mühüm məlumat verir.
Beləliklə, 1945-ci ildə uçuş jurnalına yazılmış cəmi iki söz onilliklər sonra nüvə partlayışlarının uzunmüddətli nəticələri ilə bağlı elmi araşdırmaya yeni istiqamət verib.
Aydın
