Dünyanın ən qısa əlifbalarından birinə sahib olan Havay dili ilk baxışda sadə görünsə də, özündə zəngin məna və mürəkkəb dil xüsusiyyətləri daşıyır. Cəmi 13 hərfdən ibarət əlifbada kiçik işarələr belə sözlərin mənasını tamamilə dəyişə bilir. Bir vaxtlar qadağalar səbəbindən yox olmaq təhlükəsi ilə üzləşən bu dil hazırda yenidən dirçəldilir.
Qaynarinfo xəbər verir ki, bu barədə “CHIP” nəşri yazıb.
Havay dilinin öz adı ilə “ʻŌlelo Hawaiʻi” adlanan əlifbası beş sait və səkkiz samitdən ibarətdir. Onun ən maraqlı xüsusiyyətlərindən biri “ʻokina” adlanan, apostrofa bənzəyən işarədir. Bu simvol tələffüz zamanı qısa fasiləni bildirir. “Kahakō” adlanan üfüqi xətt isə saitin uzadılmasını göstərir.
Bu işarələr sadəcə yazı elementi deyil, sözlərin mənasını fərqləndirən mühüm vasitələrdir. Eyni hərflərdən ibarət sözlərdə işarənin yerindən və tələffüzdən asılı olaraq tamamilə fərqli mənalar yarana bilər.
“Aloha” sadəcə salamlaşma deyil
Havay dilinin ən məşhur sözlərindən biri olan “aloha” bir çoxlarına sadəcə salamlaşma ifadəsi kimi tanışdır. Lakin bu söz sevgi, şəfqət, nəzakət və insanlar arasında dərin bağlılıq kimi anlayışları da özündə birləşdirir.
Dil mütəxəssislərinin diqqət çəkdiyi bu xüsusiyyət Havay dilinin mədəniyyətlə sıx bağlılığını göstərir. Uzun və mürəkkəb görünən yer adları da məhdud sayda hərf və xüsusi işarələrin müxtəlif kombinasiyaları ilə formalaşır.
Qadağalar dili yox olmaq təhlükəsi ilə üz-üzə qoydu
Havay dili əsrlər boyu əsasən şifahi şəkildə nəsildən-nəslə ötürülüb. XIX əsrdə missionerlərin fəaliyyəti nəticəsində dil latın qrafikası ilə yazılmağa başlanıb. Lakin 1893-cü ildə Havay krallığının devrilməsindən sonra yerli dilə təzyiqlər artıb, onun məktəblərdə və rəsmi qurumlarda istifadəsi məhdudlaşdırılıb.
Uzun illər davam edən bu proses dilin gələcəyini təhlükə altına atıb. 1980-ci illərə gəldikdə, Havay dilində danışan uşaqların sayının 50-dən az olduğu təxmin edilirdi.
Havay dili yenidən dirçəlir
Son illərdə universitetlərin, media qurumlarının və mədəniyyət təşkilatlarının təşəbbüsləri sayəsində Havay dilinin qorunması və tədrisi istiqamətində işlər genişlənib. Minlərlə gənc öz əcdadlarının dilini öyrənməyə başlayıb.
Beləliklə, cəmi 13 hərfdən ibarət olan Havay əlifbası təkcə dilçilik baxımından maraqlı nümunə deyil, həm də bir xalqın mədəni irsini qorumaq və gələcək nəsillərə ötürmək mübarizəsinin simvoludur.
Aydın
