Təxminən 100 min il əvvəl Yer kürəsində eyni vaxtda bir neçə insan növü yaşayırdı. Neandertallar Avropa və Qərbi Asiyada, denisovalılar Asiyada məskunlaşmışdılar. “Homo floresiensis” növünün nümayəndələri isə İndoneziyanın bir adasında yaşayırdılar və kiçik bədən quruluşlarına görə “hobbitlər”lə müqayisə olunurlar. Bizim növümüz — “Homo sapiens” — həmin dövrdə mövcud olan çoxsaylı insan növlərindən yalnız biri idi.
Qaynarinfo xəbər verir ki, bu barədə “The New York Times” nəşri yazır.
Bu gün Yer kürəsində yalnız bir insan növünün yaşamasını normal hal hesab etmək asandır. Lakin qədim dövrləri araşdıran bir çox alim üçün məhz mövcud vəziyyət müəmmalıdır.
London Təbiət Tarixi Muzeyinin paleoantropoloqu Kris Strinqer sual edir: “Biz indi qəribə bir dövrdə yaşayırıq. Niyə yalnız biz qaldıq və digər növlərin hamısının başına nə gəldi?”
Onilliklər ərzində insanların mənşəyi ilə bağlı təsəvvürlər bizim növümüzün bioloji baxımdan müstəsna olması fikrinə əsaslanırdı. İnsan təkamülü çox vaxt böyük beynə, əmək alətlərindən məharətlə istifadəyə və mürəkkəb sosial təşkilatlanmaya doğru tədricən irəliləyiş kimi təsvir edilirdi. Bu xüsusiyyətlər müasir insanlara xas hesab olunurdu.
Belə yanaşmada digər homininlər — insanın əcdadları və təkamül baxımından qohum növlər — ibtidai və uğursuz canlılar kimi təqdim edilirdi. Onların nəslinin kəsilməsi sanki qaçılmaz idi, “Homo sapiens” isə təkamül tarixinin uğurlu yekunu sayılırdı.
Maks Plank Geoantropologiya İnstitutunun arxeoloqu Eleonor Skerrinin sözlərinə görə, 1980-ci illərdə insan təkamülü ilə bağlı müzakirələrdə belə bir fikir geniş yayılmışdı: “Bütün digər növlər kobud və ibtidai hesab edilirdi. O dövrdə çox məşhur olan izah belə idi: biz sağ qaldıq, çünki ən yaxşısı idik”.
Lakin sonradan yeni elmi məlumatlar insanın mənşəyi ilə bağlı təsəvvürləri dəfələrlə dəyişdirdi. Xüsusilə “Homo sapiens” ilə onun yaxın qohumları arasında idrak qabiliyyətləri baxımından mövcud olduğu düşünülən fərq azaldı. Digər qədim insan növlərinin də sənət nümunələri yaratdığına, ölülərini dəfn etdiyinə və oddan istifadə etdiyinə dair sübutlar ortaya çıxdı.
Bununla belə, bu gün Yer kürəsində səkkiz milyarddan çox insan yaşayır və onların hamısı eyni növə aiddir. Alimlər isə bir sualın cavabını axtarırlar: niyə planetdə yalnız bir insan növü qalıb?
Neandertalların başına əslində nə gəldi?
Bu suala sadə cavablardan biri budur ki, neandertallar müəyyən mənada hələ də aramızdadır — müasir insanların DNT-sindəki kiçik genetik fraqmentlər şəklində.
Qədim DNT üzərində aparılan tədqiqatlar göstərib ki, neandertallar, denisovalılar və ehtimal ki, digər qədim insan qrupları sadəcə yoxa çıxmayıblar. Onların genetik materialının bir hissəsi müxtəlif qruplar arasında çarpazlaşma nəticəsində müasir insanların genomuna daxil olub.
Məqalədə pleystosen dövründə adi bir günü təsəvvür etmək təklif olunur: bir qrup insan çaxmaqdaşını piritə vuraraq od qalayır, yemək hazırlayır, ov edir, yeməli bitkilər toplayır, mağara divarlarında rəsmlər çəkir, xəstələrə qulluq edir, hətta diş müalicəsinə bənzər prosedurlar həyata keçirir.
Müəlliflər vurğulayırlar: “Lakin söhbət "Homo sapiens"dən getmir. Bunlar neandertallardır”.
Uzun müddət insan təkamülü pilləkənlə müqayisə edilirdi: aşağı pillələrdə daha ibtidai növlərin yerləşdiyi düşünülürdü. Arxeoloji kəşflər isə bu mənzərəni dəyişdirdi. İndi təkamül prosesi daha çox çoxsaylı hominin növlərinin birgə mövcud olduğu budaqlanan kol kimi təsvir edilir.
Bu növlər mütləq şəkildə bir-birindən daha inkişaf etmiş və ya daha geridə qalmış deyildilər. Fosil qalıqları göstərir ki, müxtəlif növlər eyni dövrlərdə yaşayıb, bir-biri ilə cütləşib və əvvəllər yalnız müasir insana xas hesab edilən bəzi qabiliyyətlərin ilkin formalarına malik ola bilərdilər.
Viskonsin-Medison Universitetinin paleoantropoloqu Con Hokksun sözlərinə görə, XIX əsrdə alimlər neandertalları ilk dəfə aşkar etdikdə onların insanla şimpanze arasında aralıq mövqedə dayandığını düşünürdülər.
O bildirib: “Bu gün anlayırıq ki, onlar müasir insana 95 faiz yaxın idilər”.
“Homo sapiens”in müstəsnalığı ilə bağlı təsəvvürlər təkcə yaxın qohumlarımızın tədqiqi nəticəsində deyil, başqa kəşflər sayəsində də dəfələrlə sarsılıb.
2010-cu ildə Çikaqo Universitetinin paleoantropoloqu Zeray Alemseqed daş alətlərdən istifadənin yalnız “Homo” cinsinə aid növlərə məxsus olması barədə geniş yayılmış fikri şübhə altına alan kəşf etdi. O, Efiopiyanın Afar bölgəsində tapılmış məşhur Lüsinin aid olduğu “Australopithecus afarensis” növü ilə əlaqələndirilən heyvan sümüklərində daş alətlərlə kəsilmə izləri aşkar etdi.
Bu kəşf daş alətlərdən istifadəyə dair ən qədim sübutların tarixini 800 min il geriyə — təxminən 3,4 milyon il əvvələ apardı.
Yeni məlumatlar neandertalların və “Homo sapiens”in qabiliyyətləri arasında oxşarlıqları göstərməkdə davam edir. Strinqer Fransadakı Brunikel mağarasına diqqət çəkir. Burada alimlər təxminən 176 500 il əvvələ aid, stalaqmit parçalarından düzəldilmiş halqavari konstruksiyalar aşkar ediblər. Həmin tikililərdə od yandırıldığına dair sübutlar da mövcuddur.
Strinqer deyib: “Bir qrup neandertal mağaranın dərinliklərinə qədər gedib və özü ilə işıqlandırma, eləcə də od qalamaq üçün lazım olan hər şeyi aparıb”.
Bu konstruksiyaları yaradan insanların əvvəlcədən plan qurması, ünsiyyət saxlaması və əməkdaşlıq etməsi zəruri idi.
Bununla belə, neandertalların qabiliyyətlərinin müasir insanlarla oxşarlığına dair sübutların artmasına baxmayaraq, bəzi mütəxəssislər hesab edirlər ki, tərəddüd əks istiqamətdə həddindən artıq dəyişib və indi neandertallar bəzən müasir insanlarla demək olar ki, eyni səviyyədə təsvir edilirlər.
Paleoantropoloqlar belə bir fərziyyə irəli sürürlər: əgər neandertal Nyu-York metrosunda getsəydi, sərnişinlərin əksəriyyəti bəlkə də ona diqqət yetirməzdi.
Lakin neandertalların və “Homo sapiens”in mədəniyyətləri oxşar idisə, bu, onların bizim vərdişlərimizi və texnologiyalarımızı mənimsəməsi deməkdirmi? Yoxsa onlar da bizə təsir göstərirdilər?
Müəlliflərin fikrincə, insan qabiliyyətlərini fasiləsiz bir spektr kimi nəzərdən keçirdikdə, hazırda Yer kürəsində yalnız bir insan növünün yaşaması ilə bağlı müəmmalı vəziyyəti izah etmək daha da çətinləşir. Əgər yaxın təkamül qohumlarımızla bu qədər çox ortaq cəhətimiz var idisə, niyə məhz biz sağ qaldıq, onlar isə yox?
Qədim DNT insanlıq tarixini necə dəyişdi?
2010-cu ildə tədqiqatçılar neandertalların genomunu açıqladılar və nəticələr elmi ictimaiyyətdə böyük maraq doğurdu. Məlum oldu ki, neandertallar birbaşa müasir insanlara çevrilməyiblər və izsiz yoxa çıxmayıblar. Əksinə, digər insan qrupları ilə çarpazlaşma nəticəsində onların genetik materialının bir hissəsi “Homo sapiens” populyasiyalarına daxil olub.
Afrikadan kənar mənşəli müasir insanların DNT-sinin təxminən 2 faizi neandertallarla əlaqəlidir.
Denisovalılar da müasir insanlarla çarpazlaşıblar. Bundan əlavə, getdikcə daha çox tədqiqat “Homo sapiens” genomunda “xəyal populyasiyaları” adlandırılan, hələ müəyyən edilməmiş qədim əcdad qruplarının izlərini aşkar edir.
Lakin tarixdən əvvəlki bu təmaslar barədə məlumatların azlığı bir çox sualı cavabsız qoyur. Genetiklər müxtəlif qrupların təxminən nə vaxt qarşılıqlı əlaqədə olduğunu müəyyən edə bilirlər. Məsələn, araşdırmalar göstərir ki, 50 min ildən çox əvvəl başlayan və təxminən yeddi min il davam edən bir dövrdə neandertallarla müasir insanlar arasında ortaq uşaqlar dünyaya gəlib.
“Science” jurnalında dərc edilmiş tədqiqat çarpazlaşmada müəyyən qanunauyğunluğun olduğunu üzə çıxarıb: neandertal kişilərlə “Homo sapiens” qadınları arasında cütləşmə baş verib. Bununla belə, həmin təmasların təfərrüatları hələ də məlum deyil.
Prinston Universitetinin genetiki Coşua Eyki deyib: “Bu günə qədər nə qədər çox şeyi bilmədiyimiz heyrət doğurur”.
Onun sözlərinə görə, elmi məruzələrindən sonra tez-tez müasir insanların neandertallarla neçə dəfə çarpazlaşdığı barədə suallar alır. Bu suala cavab tapmaq həmin təmasların insanlıq tarixində sadəcə maraqlı bir epizod, yoxsa növümüzün formalaşmasında fundamental əhəmiyyət daşıyan hadisə olduğunu anlamağa kömək edərdi.
Mövcud məlumatlardan çıxarılan nəticələrdən biri budur ki, neandertallar fiziki olaraq artıq mövcud olmasalar da, genetik baxımdan hələ də bizim bir hissəmizdirlər.
Bunun səbəblərini anlamaq üçün alimlər ayrı-ayrı neandertal genlərinin funksiyalarını araşdırmaq məqsədilə müasir biotexnologiyalardan istifadə edirlər. Məsələn, onlar neandertallara və ya denisovalılara məxsus gen variantlarını laboratoriya siçanlarının hüceyrələrinə və ya orqanizmlərinə daxil edərək bu genlərin inkişaf və davranışa təsirini öyrənirlər.
Artıq məlumdur ki, həmin DNT variantları immun sisteminə, sutkalıq bioloji ritmlərə və anatomik xüsusiyyətlərə təsir göstərir.
Bununla belə, bir çox alim hesab edir ki, DNT bu mürəkkəb tarixin yalnız bir hissəsidir. İnsan növlərinin taleyinə populyasiyaların sayı və iqlim şəraiti də təsir göstərib. Çünki Yer kürəsində istənilən insan növünün nümayəndələrinin sayı nisbətən az olub, yaşayış şəraiti isə çox vaxt sərt keçib.
Bəzi dövrlərdə üstünlük neandertallarda, digər dövrlərdə isə “Homo sapiens”də olub. Hər iki növün kiçik populyasiyaları yoxa çıxa və müasir dövrə heç bir nəsil izi buraxmaya bilərdi.
Skerrinin fikrincə, təsadüfi amillər də müəyyən rol oynamış ola bilər. Tropik Afrikadan gələn və sayca daha çox olan “Homo sapiens” buzlaşma dövründə yaşayış şəraiti xeyli sərtləşən bölgələrdə məskunlaşmış növlər üzərində üstünlük qazana bilərdi.
Hokks bildirib: “Ehtimal ki, bu, sadəcə şəraitin üst-üstə düşməsi idi. İqlim kifayət qədər əlverişli olanda onlar həmin ərazilərdə yaşamağa davam edə bilirdilər”.
O əlavə edib ki, pleystosen dövründə insanlar dəfələrlə yeni ərazilərə yayılmağa cəhd göstəriblər. Onun fikrincə, bu əzmkarlıq insanlıq tarixinin əsas xüsusiyyətlərindən biridir.
Heç vaxt dəqiq öyrənə bilməyəcəyimiz məqamlar
Populyasiyaların sayına görə neandertallar “Homo sapiens”dən geri qalırdılar. Ovçuluq və yığıcılıqla yaşayan insanların həyatı heç vaxt asan olmayıb. İqlimin kəskin dəyişməsi, müasir insanlarla rəqabət və digər amillər neandertalların kiçik, bir-birindən təcrid olunmuş qruplarını sağ qalmaq həddinə gətirmiş ola bilər.
Bir məsələ dəqiq məlumdur: neandertalların bir hissəsi müasir insanların əcdadlarına çevrilib və öz genetik izlərini DNT-mizdə saxlayıb. Lakin onlar ayrıca insan qrupu kimi yoxa çıxıblar.
Getdikcə daha çox arxeoloq hesab edir ki, bu yoxa çıxmanı hansısa yeni daş alətin meydana gəlməsi ilə izah etmək mümkün deyil. Tədqiqatçılar fosil qalıqlarından müəyyənləşdirilməsi çətin olan, bir-biri ilə əlaqəli çoxsaylı amilləri araşdırırlar. Bunlara xəstəliklərə davamlılıq, mədəni inkişafın sürəti, sosial intellekt və siyasi ittifaqlar yaratmaq qabiliyyəti daxildir.
Uzaq keçmişin bir çox təfərrüatı naməlum qalacaq. Əlimizdəki məlumatların həcmi alimlərin verdiyi sualların sayı ilə müqayisədə olduqca azdır. Hər yeni tapıntı bəzən cavab verdiyindən daha çox sual yaradır.
Bununla belə, bəzi tədqiqatçılar hesab edirlər ki, bu gün bəşəriyyətin dərin tarixini anlamaq xüsusilə vacibdir. Çünki insanlıq müxtəlif ekzistensial təhlükələrlə üzləşir. İnsan mənşəyinin öyrənilməsi yalnız akademik maraq deyil. Tarixə geniş zaman perspektivindən baxmaq gələcəkdə baş verə biləcək ssenariləri anlamağa da kömək edə bilər.
Avstraliya Tədqiqat Şurasının İnsan Mənşəyinin Transformasiyasının Qabaqcıl Tədqiqatları Mərkəzinin direktoru Maykl Petraliya deyib: “Bizim ‘Homo sapiens’ növünün Yer kürəsində nisbətən qısa müddətdir mövcud olduğunu dərk etmək vacibdir. Buna görə də sağ qalacağımıza heç bir zəmanət yoxdur”.
İnsan təkamülünün yeddi milyon illik tarixinə nəzər saldıqda, planetə geniş yayılmış və texnologiyaları mənimsəmiş “Homo sapiens”in uğurunu belə təminatlı hesab etmək olmaz. “Homo erectus” bir milyon ildən çox, neandertallar isə təxminən 400 min il mövcud olublar. “Homo sapiens”in mənşəyi hələ də elmi müzakirələrin mövzusudur, lakin bir çox tədqiqatçı hesab edir ki, bizim növümüz təxminən 300 min ildir mövcuddur.
Petraliya fikrini belə yekunlaşdırıb: “Mən ‘Homo sapiens’ə o qədər də heyran deyiləm. Biz özümüzü çox uğurlu və inanılmaz hesab edirik. Lakin daha geniş tarixi kontekstdə biz heç nəyik”.
İnsan əcdadları ilə bağlı digər tədqiqatlar
Xatırladaq ki, Çində arxeoloji ərazidə mürəkkəb tarixə malik qədim əmək alətlərinin aşkarlanması alimləri insan təkamülü ilə bağlı mövcud təsəvvürləri yenidən nəzərdən keçirməyə vadar edib.
Danzyankou su anbarı ərazisində aparılan qazıntılar göstərib ki, insan əcdadları 160–72 min il əvvəl də texnoloji baxımdan inkişaf etmiş daş alətlərdən istifadə ediblər. Həmin dövrdə Çin ərazisində “Homo longi”, “Homo juluensis” və ehtimal ki, “Homo sapiens” də daxil olmaqla, bir neçə iri hominin növü eyni vaxtda yaşayırdı.
Aydın
