Əbu-Dabidə Rusiya-Ukrayna münaqişəsinin nizamlanması üzrə Ukrayna, Rusiya və ABŞ-nin üçtərəfli danışıqları keçirilir. Görüşdə Ukrayna nümayəndə heyətinə Ukrayna Prezidenti Ofisinin rəhbəri Kirill Budanov, Rusiya nümayəndə heyətinə isə Rusiya Prezidentinin köməkçisi Vladimir Medinski rəhbərlik edir. Danışıqların noyabrın 11-də başa çatacağı gözlənilir.
ABŞ, Rusiya və Ukrayna nümayəndələrinin Əbu-Dabidə keçirdiyi üçtərəfli görüşlər müharibənin taleyi ilə yanaşı, Avropanın gələcək təhlükəsizlik arxitekturası baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Ancaq tərəflərin əsas tələbləri arasında hələ də ciddi ziddiyyətlər var.
Bu görüşlərin diqqətçəkən tərəfi yalnız üç ölkənin nümayəndələrinin eyni masada əyləşməsi deyil. Əslində, Əbu-Dabidə müzakirə olunan məsələ müharibənin dayandırılmasından daha geniş məzmun daşıyır: Rusiyanın təhlükəsizlik tələbləri, Ukraynanın suverenliyi, ABŞ-ın Avropadakı mövqeyi və müharibədən sonrakı beynəlxalq münasibətlərin konturları.
Tramp müharibəni bitirmək istəyir, amma hansı şərtlərlə?
ABŞ Prezidenti Donald Trampın xarici siyasətində Rusiya-Ukrayna müharibəsinin dayandırılması əsas istiqamətlərdən biri olaraq qalır. Vaşinqton münaqişənin uzanmasının ABŞ üçün yaratdığı maliyyə və siyasi yükü azaltmaq, eyni zamanda, beynəlxalq gündəmdə daha geniş manevr imkanları əldə etmək niyyətindədir.
Tramp administrasiyasının yanaşması müharibənin davam etdirilməsindən daha çox, tərəfləri kompromisə məcbur edə biləcək siyasi mexanizmlərin yaradılmasına əsaslanır.
ABŞ nümayəndə heyətində Stiv Uitkoff və Cared Kuşnerin iştirakı da diqqət çəkir. Bu, Vaşinqtonun danışıqlara yalnız diplomatik prosedur kimi deyil, konkret siyasi nəticə əldə etmək məqsədilə yanaşdığını göstərir.
Ancaq burada əsas sual Trampın tərəfləri hansı güzəştlərə razı sala biləcəyidir. Çünki müharibənin dayandırılması ilə davamlı sülhün əldə olunması eyni şey deyil. Atəşkəs əldə edilsə belə, təhlükəsizlik təminatları və ərazi məsələləri həll edilmədikcə yeni müharibə təhlükəsi qalacaq.
Putinin əsas hədəfi: Əldə etdiyi mövqeləri hüquqi-siyasi reallığa çevirmək
Moskva üçün danışıqların əsas məqsədlərindən biri müharibə nəticəsində əldə etdiyi əraziləri qorumaq və Ukraynanın gələcək təhlükəsizlik siyasətinə təsir imkanlarını saxlamaqdır.
Rusiya Donetsk, Luqansk, Zaporojye və Xerson vilayətlərinə dair iddialarından geri çəkilmək niyyətində olmadığını nümayiş etdirir. Bununla yanaşı, Kreml Ukraynanın NATO-ya üzvlük perspektivindən imtina etməsini və hərbi imkanlarının məhdudlaşdırılmasını istəyir.
Beləliklə, Moskva üçün məsələ yalnız cəbhə xəttinin harada dayanacağı deyil. Rusiya Ukraynanın gələcəkdə hansı təhlükəsizlik sisteminə daxil olacağına da təsir göstərmək istəyir.
Bu tələblərin Kiyev tərəfindən qəbul edilməsi isə Ukraynanın xarici siyasət müstəqilliyi və ərazi bütövlüyü baxımından ciddi nəticələr doğura bilər.
Putin üçün ən əlverişli ssenari hərbi yolla əldə etdiyi üstünlüklərin diplomatik razılaşma ilə möhkəmləndirilməsidir. Əgər Moskva bu nəticəni əldə edə bilsə, müharibəni özünün siyasi qələbəsi kimi təqdim etmək imkanı qazanacaq.
Zelenski üçün güzəştin siyasi qiyməti
Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski üçün vəziyyət daha mürəkkəbdir. Bir tərəfdən, ölkənin iqtisadiyyatı, infrastrukturu və insan resursları uzunmüddətli müharibənin ağır nəticələri ilə üzləşib. Digər tərəfdən, ərazi güzəştləri Kiyevdə ciddi siyasi və ictimai müqavimətlə qarşılaşa bilər.
Ukrayna hakimiyyəti hesab edir ki, atəşkəs yalnız etibarlı təhlükəsizlik təminatları ilə müşayiət olunarsa, real nəticə verə bilər. Əks halda, Rusiya qüvvələrinin yenidən silahlanması və gələcəkdə hücumları davam etdirməsi riski qalacaq.
Kiyevin mövqeyində NATO məsələsi də xüsusi yer tutur. Ukrayna üçün Qərbin təhlükəsizlik təminatları müharibədən sonrakı dövrdə Rusiyanın mümkün yeni təcavüzünün qarşısını almağın əsas vasitələrindən biridir.
Bu baxımdan, Ukraynanın ərazi güzəştləri müqabilində hansı təminatları əldə edə biləcəyi danışıqların ən həssas istiqamətlərindən biridir.
Avropa niyə narahatdır?
Əbu-Dabi danışıqlarının digər mühüm tərəfi Avropa ölkələrinin prosesdəki roludur.
Fransa, Almaniya, Böyük Britaniya, İtaliya, Avropa İttifaqı və NATO təmsilçilərinin prosesə cəlb olunması Avropanın gələcək təhlükəsizlik məsələlərində kənarda qalmaq istəmədiyini göstərir.
Moskva isə Avropanın üçtərəfli danışıqlara birbaşa qoşulmasına isti yanaşmır. Kreml hesab edir ki, əsas məsələlər Rusiya, Ukrayna və ABŞ arasında müzakirə olunmalıdır.
Bu yanaşma Avropa üçün ciddi diplomatik problem yaradır. Çünki müharibənin nəticələri ilk növbədə Avropa qitəsinin təhlükəsizliyinə təsir edəcək. Rusiya ilə mümkün razılaşmanın Avropanın iştirakı olmadan hazırlanması isə gələcəkdə yeni fikir ayrılıqlarına səbəb ola bilər.
Əslində, burada iki fərqli yanaşma toqquşur: ABŞ müharibənin başa çatdırılması üçün əsas siyasi vasitəçi rolunu gücləndirmək istəyir, Avropa isə öz təhlükəsizliyinə birbaşa təsir edən qərarların qəbulunda iştirakını qorumağa çalışır.
Əbu-Dabidən real sülh çıxacaqmı?
Hazırkı mənzərə göstərir ki, tərəflərin danışıqlar masasına qayıtması müsbət diplomatik siqnaldır. Lakin bu, onların əsas məsələlərdə mövqelərini dəyişdirdikləri anlamına gəlmir.
Ərazi məsələsi, Ukraynanın təhlükəsizlik təminatları, NATO perspektivi və Rusiyanın gələcək hərbi imkanları hələ də tərəflər arasında ciddi fikir ayrılığı yaradır.
Buna görə də Əbu-Dabidə qısa müddətdə hərtərəfli sülh sazişinin əldə olunmasından daha çox, müəyyən məsələlər üzrə ilkin razılaşmaların əldə edilməsi real görünür. Məsələn, əsir mübadiləsi, humanitar məsələlər, atəşkəs mexanizmləri və danışıqların davam etdirilməsi ilə bağlı razılıq mümkündür.
Ancaq əsas siyasi düyün açılmadan belə razılaşmalar müharibənin birdəfəlik başa çatmasına zəmanət verməyəcək.
Ən vacib məqam isə budur: Rusiya müharibəni ərazi və siyasi güzəştlər əldə etmədən bitirmək istəmir, Ukrayna isə təhlükəsizliyini və dövlət suverenliyini riskə atacaq razılaşmaya getmək niyyətində deyil. ABŞ-ın qarşısında duran əsas vəzifə məhz bu ziddiyyətləri uzlaşdırmaqdır.
Əbu-Dabi görüşləri bu baxımdan müharibənin sonuna doğru atılmış mühüm diplomatik addım ola bilər. Lakin sülhün taleyi tərəflərin nə qədər danışmasından yox, nə qədər real güzəştə hazır olmasından asılı olacaq.
Aydın
