“Azərbaycan müharibədə qalib gəlib. İndi əsas məsələ sülhü də udmaqdır. Amma bunun üçün təkcə xoş niyyət kifayət etmir. Sülhün arxasında siyasi iradə, hərbi güc və qarşı tərəfin real öhdəlikləri dayanmalıdır”.
Bunu siyasi şərhçi Əliməmməd Nuriyev Prezident İlham Əliyevin VII Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumundakı çıxışını Qaynarinfo-ya şərh edərkən deyib.
Onun sözlərinə görə, Prezidentin Bakıdan verdiyi mesajın mahiyyəti sadədir - Azərbaycan müharibə səhifəsini bağlamaq, sülh səhifəsini açmaq istəyir. Ancaq bu, başını aşağı salıb bütün riskləri görməzdən gəlmək hesabına olmayacaq:
"Gəlin, bir anlıq otuz il əvvələ qayıdaq. Azərbaycan torpaqları işğal altında idi, insanlar doğma evlərinin açarlarını saxlayır, bir gün geri dönəcəklərinə inanırdılar. BMT Təhlükəsizlik Şurasının dörd qətnaməsi vardı. Kağız üzərində qərarlar qəbul edilmişdi, amma onların icrasına gələndə beynəlxalq sistemin əlləri, necə deyərlər, yanına düşürdü. Azərbaycan illərlə danışıqlar apardı, gözlədi, beynəlxalq vasitəçilərin vədlərinə ümid bağladı. Nəticə isə dəyişmirdi. Nəhayət, ölkə öz ərazi bütövlüyünü və suverenliyini hərbi-siyasi vasitələrlə bərpa etdi. İndi həmin Azərbaycana baxın. Dünən torpaqlarının azad olunmasını gözləyən ölkə bu gün regionda sülh gündəliyini irəli aparır. Bu, siyasi reallığın dəyişməsidir".
Əliməmməd Nuriyev hesab edir ki, Prezident İlham Əliyevin Bakı Forumundakı çıxışını da məhz bu kontekstdə oxumaq lazımdır:
"Azərbaycan qalib gəlib, amma yeni müharibə axtarmır. O, qələbənin nəticələrini dayanıqlı sülhə çevirmək istəyir".
Siyasi şərhçi hesab edir ki, müharibədən sonra ən çətin mərhələ bəzən elə müharibə bitəndən sonra başlayır:
"Döyüş meydanında nəticə əldə etmək bir məsələdir, həmin nəticəni uzunmüddətli siyasi reallığa çevirmək tamam başqa məsələ. Müharibə bitə bilər, amma şübhələr qalır, köhnə iddialar yenidən baş qaldıra bilər, tərəflər bir-birinə inanmaqda çətinlik çəkə bilər. Sülh sazişi imzalamaq olar, amma sülh mədəniyyətini yaratmaq daha çətindir. 2025-ci ilin avqustunda Vaşinqtonda Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh sazişi mətninin paraflanması mühüm mərhələ oldu. Lakin gəlin, burada bir məqamı unutmayaq: paraflanmış sənəd hələ bütün problemlərin həll olunması demək deyil. Sənədin imzalanması, qüvvəyə minməsi və öhdəliklərin yerinə yetirilməsi ayrıca proseslərdir. Diplomatiyada bəzən bir imza tarixi hadisəyə çevrilir. Amma həmin imzanın arxasında real addımlar dayanmayanda sənəd kağız üzərində qalmaq təhlükəsi ilə üzləşir. İndi əsas məsələ sülh gündəliyinin bəyanatlardan çıxıb praktik nəticələr verməsidir. Bunun üçün Ermənistan da üzərinə götürdüyü öhdəliklərə əməl etməli, münasibətlərin normallaşmasına real töhfə verməlidir”.
Əliməmməd Nuriyevin fikrincə, Prezidentin çıxışında sülh məsələsi ilə Azərbaycanın hərbi qüdrətinin yanaşı xatırlanması xüsusi məna daşıyır:
“Bəzən sülhdən danışanda elə təsəvvür yaranır ki, dövlət hərbi təhlükəsizlik məsələlərini ikinci plana keçirməli, bütün ümidlərini xoş niyyətə bağlamalıdır. Halbuki beynəlxalq siyasət xoş arzularla işləmir. Burada maraqlar, güc balansı, təhlükəsizlik hesablamaları və konkret təminatlar var. Sülh istəyən dövlət müdafiə qabiliyyətini niyə zəiflətməlidir? Əksinə, təhdidlərin qarşısını almaq imkanına malik olmaq sülhün qorunmasına xidmət edə bilər. Əsas məsələ gücün hansı məqsədlə istifadə edilməsidir. Azərbaycanın mövqeyi aydındır - müharibəyə qayıtmaq istəmir, amma yeni müharibə riskini də görməzdən gəlmir. Sülh gündəliyi davam etməlidir, ordunun döyüş qabiliyyəti də qorunmalıdır. Bunlar bir-birinə zidd deyil. Təsəvvür edin, danışıqlar gedir, sənədlər hazırlanır, bəyanatlar səslənir. Ancaq sabah hansısa siyasi qüvvə vəziyyəti dəyişmək, köhnə iddiaları yenidən gündəmə gətirmək istəsə, onda nə olacaq? Dövlət məhz belə risklərə hazır olmalıdır. Təhlükəsizlik yalnız problem yaranandan sonra tədbir görmək deyil, problemin yaranmasının qarşısını almaqdır”.
Ekspert vurğulayıb ki, gücün nümayişi özlüyündə məqsəd deyil:
"Əgər hərbi potensial sülhün qorunmasına, mümkün təhdidlərin qarşısının alınmasına və danışıqların daha sabit şəraitdə aparılmasına xidmət edirsə, bu, təhlükəsizlik siyasətinin bir hissəsidir. Əsas hədəf müharibənin təkrarlanmamasıdır”.
Əliməmməd Nuriyev hesab edir ki, Cənubi Qafqazda sülh məsələsinə yalnız Azərbaycan-Ermənistan münasibətləri çərçivəsində baxmaq yetərli deyil:
“Bu region xəritədə kiçik görünə bilər, amma geosiyasi hesablamalarda çəkisi böyükdür. Buradan enerji marşrutları keçir, nəqliyyat xətləri uzanır, Şərqlə Qərbin maraqları kəsişir. Bölgədə hər kəsin öz hesabı, öz marağı var. Azərbaycanla Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşması təkcə iki paytaxtın qərarlarından asılı deyil. Regional kommunikasiya xətləri, sərhədlərin delimitasiyası, təhlükəsizlik məsələləri və xarici aktorların siyasəti də prosesə təsir edir. Ancaq burada bir incə məqam var: bütün problemləri xarici qüvvələrin adına yazmaqla məsuliyyətdən yayınmaq olmaz. Eyni zamanda regionun geosiyasi reallıqlarını görməməzliyə vurmaq da mümkün deyil. Hər bir risk konkret faktlar əsasında qiymətləndirilməlidir. Ermənistanda revanşist çağırışlar və mümkün təhlükəsizlik riskləri Azərbaycan üçün diqqətdə saxlanılan məsələlərdir. Lakin uzunmüddətli sülhün təmin olunması üçün təkcə təhlükələri sadalamaq kifayət deyil. Onları azaldan mexanizmlər qurulmalıdır. Tərəflər elə bir siyasi mühit yaratmalıdırlar ki, heç kim gələcəkdə hərbi qarşıdurmanı öz məqsədlərinə çatmağın yolu kimi görməsin”.
Siyasi şərhçi bildirib ki, sülhün ən ciddi sınağı odur ki, tərəflər fikir ayrılıqlarını silahla yox, danışıqlar masasında həll etməyə çalışsınlar. Ekspert hesab edir ki, Prezident İlham Əliyevin Bakı Forumundakı çıxışı beynəlxalq münasibətlər sisteminin problemləri barədə də düşünməyə əsas verir:
“Beynəlxalq hüquq nə üçündür? Dövlətlərin ərazi bütövlüyünü qorumaq, münaqişələrin qarşısını almaq, təcavüz və işğal kimi hallara münasibət bildirmək üçün. Bəs hüquqi qərarlar qəbul olunur, amma onların icrası təmin edilmirsə, onda həmin sistemin nüfuzu necə qorunacaq? Azərbaycanın təcrübəsi bu sualı xüsusilə kəskin qoyur. BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələri vardı, lakin onların icrası üçün nəticə verən mexanizmlər işə düşmədi. Münaqişə illərlə davam etdi. Bu, beynəlxalq sistemin effektivliyi barədə ciddi müzakirə tələb edir. Burada söhbət beynəlxalq hüququ kənara qoymaqdan getmir. Əksinə, hüququn real işləməsinə nail olmaqdan gedir. Çünki hüquq selektiv tətbiq olunanda, dövlətlər eyni prinsiplərin müxtəlif vəziyyətlərdə fərqli işlədiyini görəndə inam azalır. Bu gün bir ölkə düşünür ki, beynəlxalq mexanizmlər onun təhlükəsizliyini təmin etməyə bilər. Sabah başqa dövlət də eyni nəticəyə gələ bilər. Belə olduqda hər kəs öz təhlükəsizliyini yalnız hərbi güc hesabına təmin etməyə çalışacaq. Bu isə silahlanma yarışını və qarşılıqlı şübhələri daha da gücləndirə bilər. Böyük dövlətlərin və beynəlxalq təşkilatların qarşısında duran vəzifə hüquqi prinsipləri siyasi maraqlardan asılı vəziyyətə salmamaqdır. Əks halda, münaqişələrin qarşısını almaq üçün yaradılmış mexanizmlər böhran başlayandan sonra bəyanat verən qurumlara çevrilə bilər”.
Əliməmməd Nuriyevin fikrincə, Azərbaycanın qarşısında indi yeni siyasi vəzifə dayanır - hərbi qələbənin yaratdığı imkanları uzunmüddətli regional təhlükəsizliyə çevirmək:
“Azərbaycan öz suverenliyini və ərazi bütövlüyünü bərpa edib. İndi qarşıda sülh sazişinin reallaşdırılması, sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi, kommunikasiya xətlərinin açılması və normal qonşuluq münasibətlərinin qurulması kimi məsələlər var. Bunların heç biri bir gündə həll olunmayacaq. Hər birinin arxasında mürəkkəb danışıqlar, hüquqi prosedurlar və siyasi qərarlar dayanır. Amma regionun gələcəyi üçün bu məsələlərin həlli vacibdir. Burada Azərbaycanın marağı yalnız müharibənin təkrarlanmamasından ibarət deyil. Sülh həm də iqtisadi əməkdaşlıq, yeni nəqliyyat imkanları, ticarət əlaqələri və regional inkişaf üçün şərait yarada bilər. Əgər tərəflər qarşıdurmadan əməkdaşlığa keçə bilsələr, bunun nəticəsi təkcə siyasi münasibətlərdə deyil, insanların gündəlik həyatında da hiss olunar. Əlbəttə, bunun üçün qarşılıqlı öhdəliklərə əməl olunmalı, təhlükəsizlik narahatlıqları nəzərə alınmalı, siyasi ritorika real addımlarla tamamlanmalıdır. Sülh yalnız sənəd imzalamaq deyil, sabah yenidən müharibə olmayacağına dair etimad yaratmaqdır”.
Siyasi şərhçi hesab edir ki, Bakı Forumunun beynəlxalq auditoriyası Azərbaycanın bu mövqeyini dünyaya çatdırmaq üçün mühüm platformadır:
“Prezident İlham Əliyevin mesajı ondan ibarətdir ki, Azərbaycan sülhə hazırdır, amma təhlükəsizliyini də təsadüflərin ümidinə buraxmayacaq. Dövlət həm danışıqlar aparmalı, həm də öz müdafiə qabiliyyətini qorumalıdır. Bir tərəfdən sülhə əl uzatmaq, digər tərəfdən mümkün riskləri hesablamaq ziddiyyət deyil, dövlət məsuliyyətidir. Dünya bu gün çoxsaylı münaqişələrlə üz-üzədir. Bir çox hallarda müharibəni başlatmaq onu dayandırmaqdan daha asan olur. Müharibədən sonra isə dağılan şəhərləri bərpa etmək, qaçqınların və məcburi köçkünlərin problemlərini həll etmək, cəmiyyətlər arasında etimadı yenidən qurmaq illər tələb edir. Ona görə də sülhü yalnız gözəl sözlər səviyyəsində saxlamaq olmaz. Sülhün hüquqi əsasları, siyasi təminatları və təhlükəsizlik mexanizmləri olmalıdır. Azərbaycanın təcrübəsi göstərir ki, uzun illər davam edən münaqişələr bir gün dəyişə bilər. Ancaq əldə olunan nəticəni qorumaq, yeni qarşıdurmaların qarşısını almaq və gələcək nəsillərə daha təhlükəsiz region ötürmək ayrıca siyasi iradə tələb edir. Məncə, Bakı Forumundan dünyaya verilən əsas mesaj budur: Azərbaycan sülh istəyir, lakin bu sülhün dayanıqlı olmasını da istəyir. Qələbədən sonrakı ən mühüm məsələ müharibəyə qayıtmamaqdır. Bunun yolu isə həm diplomatiyadan, həm hüquqdan, həm də etibarlı təhlükəsizlik təminatlarından keçir”.
Siyasət şöbəsi
