Məşhur fizik Albert Eynşteynin təxminən 1929-cu ildə riyaziyyatçı həmkarına göndərdiyi, mürəkkəb riyazi hesablamalarla dolu məktub hərracda 71 811 dollara satılıb. Sənəd üçün ilkin olaraq 20 min dollar və daha yüksək məbləğ nəzərdə tutulsa da, yekun qiymət gözləntiləri xeyli üstələyib.
Qaynarinfo xəbər verir ki, bu barədə “The Times of India” nəşri məlumat yayıb.
Məktub ABŞ-ın RR Auction hərrac evi tərəfindən satışa çıxarılıb. Alman dilində yazılan və “A. Eynşteyn” imzası ilə tamamlanan sənədin ölçüsü təxminən 22x28 santimetrdir. Məktubla yanaşı, onun Almaniyadan göndərildiyi orijinal zərf də satılıb. Zərfin üzərindəki Potsdam poçt möhürü sənədin 1929-cu ilə aid olduğunu ehtimal etməyə əsas verir.
Məktubda hansı məsələ araşdırılıb?
Əlyazma klassik fizikanın mühüm sahələrindən biri olan Hamilton mexanikasına həsr edilib. Eynşteyn riyazi çevrilmələr zamanı müəyyən tənliklərin və əlaqələrin hansı şərtlər altında öz xüsusiyyətlərini qoruduğunu araşdırıb.
Məktubun demək olar ki, bütün səhifəsi düsturlar, hesablamalar və qeydlərlə doludur. Fizik burada Hamiltonun kanonik tənliklərindən istifadə edərək riyazi ifadələrin dəyişikliklər qarşısında necə davrandığını izah edib. Əlyazmada onun bir sözü üstündən xətt çəkərək “kovariant” ifadəsini “invariant” sözü ilə əvəz etdiyi də görünür.
Eynşteyn məktubun sonunda əldə etdiyi nəticəni şərh edərək yazıb: “Yəqin ki, bundan artığını tələb edə bilmərik”. O, həmçinin həmin tənlikdən “rotator məsələsi” adlandırdığı problemin araşdırılmasında istifadə etməyi təklif edib.
Eynşteynlə riyaziyyatçı arasında uzunmüddətli əməkdaşlıq
Fizik bu məktubun ünvanlandığı riyaziyyatçı Hayim Herman Münslə hələ 1927-ci ildən yazışırdı. Onların müzakirələri Eynşteynin müxtəlif fiziki qüvvələri vahid nəzəri çərçivədə birləşdirmək cəhdləri ilə əlaqəli riyazi problemləri də əhatə edirdi.
Münz Eynşteynin tədqiqatları üçün hesablamalar aparır, o cümlədən mərkəzi simmetriya ilə bağlı məsələlər üzərində işləyirdi. Eynşteyn sonradan dərc etdiyi elmi işlərində onun töhfəsini də qeyd edib.
Bununla belə, hərrac evinin açıqlamasına əsasən, satışa çıxarılan məktub birbaşa vahid sahə nəzəriyyəsinə aid deyil. Sənəddə əsas diqqət klassik mexanikada tənliklərin riyazi xüsusiyyətlərinə yönəlib.
RR Auction hərrac evinin icraçı vitse-prezidenti Bobbi Livinqston bildirib ki, məktub Eynşteynin düşüncə və hesablama prosesini izləmək baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Sənəddə alimin yalnız yekun nəticəsi deyil, həmin nəticəyə necə gəldiyi və həmkarına hansı istiqamətdə araşdırma aparmağı təklif etdiyi də əksini tapıb.
Beləliklə, təxminən bir əsr əvvəl yazılmış bu məktub həm elmi tarix baxımından dəyərli sənəd, həm də Eynşteynin iş üsulunu əks etdirən nadir əlyazma kimi diqqət çəkib.
Aydın
