Demək olar ki, hər idman növündə bütün zamanların ən yaxşısının kim olduğu müzakirə edilir. Kişi futbolunda Lionel Messi və Kriştianu Ronaldu tez-tez müqayisə olunur, Dieqo Maradona və Pele də bu müzakirələrdə yer alır. Qadın futbolunda isə vaxtilə braziliyalı əfsanə Pelenin “ətəkli Pele” adlandırdığı Marta bütün zamanların ən yaxşısı adına mübahisəsiz əsas namizəd kimi önə çıxır.
Martanın bu ada iddiası 20 ildən artıqdır meydanda nümayiş etdirdiyi müstəsna ustalığa əsaslanır. Onun heyrətamiz oyun üslubu qadın futbolu indiki populyarlığına çatmazdan xeyli əvvəl Martanı bu idman növünün inkişafına təkan verən simalardan birinə çevirib.
Bu istedad ona Çempionlar Liqası və Amerika Kuboku kimi turnirlərdə uğur qazanmağa kömək etməklə yanaşı, çoxsaylı rekordlar müəyyənləşdirməsinə də şərait yaradıb. Onların ən diqqətçəkəni Qadınlar arasında dünya çempionatının tarixində ən çox qol vuran futbolçu olmasıdır. Bununla belə, Martanın karyerasında qazana bilmədiyi bir mükafat var: dünya çempionluğu.
Hazırda 40 yaşı olan Martanın qarşısında, görünür, son fürsət dayanır. Braziliyanın ABŞ-a ciddi müqavimət göstərməsinə baxmayaraq, qızıl medal uğrunda finalda məğlub olduğu 2024-cü il Olimpiya Oyunlarından sonra milli komandadan ayrıldığını elan edən Marta daha sonra qərarını dəyişərək ötən ilki Amerika Kubokunun qazanılmasında mühüm rol oynayıb.
2027-ci ildə Qadınlar arasında dünya çempionatına Braziliyanın ev sahibliyi edəcəyini nəzərə alsaq, qadın futbolu tarixinin ən yaxşı oyunçusu ölkəsi ilə doğma meydanda tarixi uğura imza atmaq üçün sonuncu dəfə böyük səhnəyə çıxmağa hazırlaşır.
Qızıl nəsil
Marta 2007-ci il Qadınlar arasında dünya çempionatında Braziliyanı finala aparan əsas oyunçu idi. Lakin həmin komanda təkcə Martanın hesabına güclü deyildi, heyətdə başqa müstəsna futbolçular da var idi.
2007-ci ildə Martanın Braziliyanı dünya çempionatının finalına aparmasını izləyən birinə 20 il sonra ölkəsinin hələ də bu turnirdə ilk çempionluğunu axtaracağını desəydiniz, yəqin ki, buna inanmazdı.
Həmin ilin sonunda Almaniya Braziliyanı 2:0 hesabı ilə məğlub edərək dünya çempionu titulunu qorudu. Bundan sonra Marta ardıcıl beş dəfə qazanacağı FİFA-nın ilin ən yaxşı qadın futbolçusu mükafatlarından ikincisinə layiq görüldü.
Marta milli komandanın ən parlaq ulduzu olsa da, yeganə ulduz deyildi. Onunla birlikdə çıxış edən hücumçu Kristiane FİFA-nın ilin ən yaxşı futbolçusu mükafatı uğrunda səsvermədə iki dəfə üçüncü yeri tutmuşdu. Yarımüdafiəçi Formiqa isə yaşına baxmayaraq, meydanın mərkəzində yorulmadan mübarizə aparırdı və sonradan beynəlxalq futbol tarixində ən çox milli oyun keçirən futbolçu oldu.
Pretinya dünya çempionatlarında beş, Olimpiya Oyunlarında isə yeddi qol vuraraq həlledici anlarda fərqlənmək bacarığını nümayiş etdirmişdi. Rosana isə Braziliya millisinin heyətində 100-dən çox oyun keçirmiş, daha sonra Avropanın nəhəngi “Lion”da çıxış edərək klubun Çempionlar Liqasındakı səkkiz çempionluğundan birini qazanmasına kömək etmişdi.
Bu istedadlı qızıl nəslin dünya çempionu olacağına inanmaq üçün bütün əsaslar var idi.
Dəstək çatışmazlığı
Braziliyanın qızıl nəsli heç vaxt böyük beynəlxalq turnirdə çempionluq qazana bilmədi. Futbolçular ölkə federasiyasının onlara kifayət qədər dəstək göstərməməsindən dəfələrlə şikayət edirdilər.
Braziliya Futbol Konfederasiyasından (CBF) maliyyə dəstəyi isə lazım olan vaxtda gəlmədi.
Rosana daha əvvəl “GOAL” nəşrinə açıqlamasında demişdi:
“Düşünürəm ki, investisiyalar daha əvvəl edilməli idi. Bizim nəslimiz son dərəcə istedadlı idi. Təəssüf ki, Braziliyada digər ölkələrdə olduğu kimi əvvəlcədən sərmayə yatırılmır. Burada əvvəlcə özünüzü sübut etməlisiniz. Qadın futbolu da investisiya əldə etmək üçün özünü sübut etməli oldu”.
Braziliya Cənubi Amerika qitəsində hökmranlıq edib və bu gün də həmin mövqeyini qoruyur. 1991-ci ildə ilk dəfə keçirilən Qadınlar arasında Amerika Kubokunun 10 turnirindən doqquzunda qalib gəlib.
Lakin dünya səhnəsində komanda dəfələrlə çempionluğa çox yaxın olsa da, məqsədinə çata bilməyib. Ən diqqətçəkən nəticələr 2004 və 2008-ci illərdə Olimpiya Oyunlarında qazanılan gümüş medallar olub.
Bu komanda qadın futbolu tarixində böyük beynəlxalq turnirdə çempionluq qazanmayan ən güclü kollektivlərdən biri hesab edilə bilər.
Rosana 2021-ci ildə belə demişdi:
“Bu barədə düşünmək həqiqətən kədərlidir. Çünki inanıram ki, malik olduğumuz nəsil və komanda Braziliyanın indiyədək gördüyü ən güclü komanda idi. Söhbət dörd il ərzində beş medal qazanmış komandadan gedir. Bu məqsədə çatmaq üçün lazımi investisiyaların daha əvvəl edilmədiyini düşünmək məyusluq yaradır”.
Dünyanın ən yaxşısı
Marta milli komandadan kənarda da parlaq karyerasını davam etdirib. O, 2006–2010-cu illərdə ardıcıl beş dəfə FİFA-nın ilin ən yaxşı qadın futbolçusu mükafatını qazanıb və klublar səviyyəsində çoxsaylı titullara yiyələnib.
2004-cü ildə İsveçin “Umeo” klubuna keçən Marta həmin dövrdə qadın futbolunun əsas mərkəzlərindən sayılan İsveç çempionatında çıxış etməyə başlayıb.
Komandanın o vaxtkı baş məşqçisi Andree Yegerlts daha əvvəl “GOAL” nəşrinə açıqlamasında Martanın gəlişini belə xatırlamışdı:
“O, yarım metr qalınlığında qarın içinə gəlib çıxdı. Bu, olduqca xoş idi”.
Marta “Umeo” ilə ardıcıl dörd dəfə İsveç çempionu olub və UEFA Qadınlar Kubokunu — indiki Çempionlar Liqasını — qazanıb. Komanda daha iki dəfə Avropa turnirinin finalına yüksəlib.
Yegerlts onun oyun üslubu haqqında danışarkən qeyd etmişdi:
“Dediklərinizi həmişə tam olaraq etməzdi, amma hər vəziyyətdən özünəməxsus şəkildə çıxış yolu tapardı. Məşqçilik karyeramda öyrəndiyim əsas dərslərdən biri bu oldu: hamı eyni tip oyunçu ola bilməz. Matçları və kubokları sizə qazandıran məhz standart çərçivələri aşan futbolçulardır”.
Marta daha sonra bu xüsusiyyətlərini ABŞ-a daşıyıb və orada iki dəfə ölkə çempionu olub. Ardınca uzun illər yaşadığı Skandinaviyaya qayıdıb. İsveçdə keçirdiyi illər ərzində bu ölkənin vətəndaşlığını alan futbolçu isveç dilində də sərbəst danışır.
Bütün bunlarla yanaşı, o, “Qızıl buts” mükafatları, ilin oyunçusu adları və ilin ən yaxşılarından ibarət simvolik komandaya seçilmək kimi fərdi uğurlarını da artırıb.
Beynəlxalq arenada məyusluq
Marta futbol tarixinin ən böyük adlarından biri olsa da, Braziliya beynəlxalq turnirlərdə arzuladığı nəticələrə nail ola bilməyib. Komandanın nəticələri 2010-cu illərdə zəifləməyə başlayıb.
Braziliya 2011-ci il Qadınlar arasında dünya çempionatında 2007-ci ildəki uğurunu təkrarlaya bilməyib. Komanda 1/4 finalda ABŞ-a penaltilər seriyasında məğlub olaraq mübarizəni dayandırıb.
Növbəti il keçirilən Olimpiya Oyunlarında isə dünya çempionu Yaponiya Braziliyanın qızıl medal ümidlərini yenidən 1/4 finalda puça çıxarıb.
2015-ci il dünya çempionatında Braziliya yalnız 1/8 finala qədər irəliləyə bilib. Avstraliyaya məğlubiyyət komandanın gələcəyi ilə bağlı narahatlıqları artırıb.
2016-cı ildə öz ölkəsində keçirilən Olimpiya Oyunlarında yarımfinala yüksəlmək daha yaxşı nəticə olsa da, bürünc medal uğrunda oyunda alınan məğlubiyyət böyük məyusluq yaradıb.
Göz yaşları ilə vida?
Martanın 2019-cu il Qadınlar arasında dünya çempionatında Braziliyanın mübarizəni dayandırmasından sonra etdiyi emosional çıxış onun milli komanda karyerasının sonuna yaxınlaşdığını göstərirdi.
2019-cu il dünya çempionatı başlayanda çoxları bunun Martanın son dünya çempionatlarından biri olacağını düşünürdü. Həmin vaxt onun 33 yaşı var idi və dörd il sonra yenidən turnirdə iştirak edib-etməyəcəyi məlum deyildi.
Ev sahibi Fransa 1/8 finalda Braziliyanı əlavə vaxtda məğlub etdikdən sonra komandanın simvoluna çevrilmiş 10 nömrəli futbolçunun duyğulu çıxışı onun milli komandaya qayıtmaya biləcəyi ehtimalını daha da gücləndirdi.
Gözləri yaşaran Marta birbaşa kameraya baxaraq yeni nəslə səmimi müraciət etdi:
“Formiqa əbədi olmayacaq, Marta əbədi olmayacaq, Kristiane də əbədi olmayacaq. Qadın futbolunun gələcəyi sizdən asılıdır. Bu barədə düşünün və qadın futboluna daha çox dəyər verin. Biz dəstək istəyirik. Əvvəlcə ağlamalı, sonda isə gülməlisiniz”.
İllərlə öz oyunu ilə danışan bütün zamanların ən yaxşı futbolçusu karyerasının əbədi davam etməyəcəyini dərk edirdi. O, hələ imkanı olduğu halda qazandığı nüfuzdan istifadə edərək qadın futbolunun inkişafı üçün mesaj vermək istəyirdi.
Son rəqs
Sonrakı illərdə Braziliyanın nəticələri yaxşılaşmağa başladı və Marta ilə komanda bu irəliləyişin 2027-ci ildə böyük qələbə ilə nəticələnəcəyinə ümid edir.
Lakin Martanın böyük səhnədəki hekayəsi 2019-cu ildə bitmədi. Hər şey 2023-cü ildə sona çatacaqmış kimi görünürdü. Braziliyanın Avstraliyada keçirilən dünya çempionatında qrup mərhələsində gözlənilmədən mübarizəni dayandırmasından sonra Martanın göz yaşları içində verdiyi açıqlama bu ehtimalı daha da gücləndirmişdi.
Amma Marta karyerasını belə başa vura bilməzdi, elə deyilmi?
Bir il sonra, 38 yaşında olarkən və ABŞ-ın “Orlando Pride” klubunun Milli Qadınlar Futbol Liqasında (NWSL) həm Shield, həm də çempionluq titulunu qazanacağı mövsümün ortasında Braziliyanın 2008-ci ildən bəri ilk böyük beynəlxalq turnir finalına yüksəlməsinə kömək etdi.
Braziliya Olimpiya Oyunlarının qızıl medal uğrunda finalına vəsiqə qazandıqda, komanda uzun illərdən sonra beynəlxalq səhnədə ən yaxşı nəticələrindən birinə imza atmışdı.
2027-ci ildə Marta və komanda yoldaşları daha bir addım irəli getməyə çalışacaqlar.
2007-ci il dünya çempionatında iştirak etmiş Braziliya millisinin heyətindən 2027-ci ilə yalnız Marta qala bilər. Aradan 20 il keçdikdən sonra o, Çində keçirilən turnirdəki kimi komandanın əsas oyunçusu olmaya bilər. Bununla belə, onun və komanda yoldaşlarının yaratdığı irs dünya çempionluğu uğrunda mübarizə apara biləcək yeni futbolçu nəslinin yetişməsinə yol açıb.
Kapitan sarğısını qoluna taxan və qadın futbolunun mübahisəsiz ən böyük siması hesab edilən Marta komandasını doğma azarkeşlər qarşısında meydana çıxaracaq. O, son fürsətində Braziliyanı tarixi qələbəyə aparmağa çalışacaq.
Bu, bütün zamanların ən böyük futbolçularından birinin möhtəşəm vida rəqsi ola bilər.
Aydın
