ABŞ-la İran arasında vasitəçilərin təmasları və Hörmüz boğazının açılması ilə bağlı Tehran təklifi diplomatiyanın imkanlarını yenidən gündəmə gətirir. Lakin sual budur ki, tərəflər müharibəni dayandırmaq üçünmü danışırlar, yoxsa növbəti mərhələyə daha əlverişli mövqedən keçmək üçün vaxt qazanırlar?
Yaxın Şərqdə böhranların mürəkkəbliyi ondadır ki, hərbi əməliyyatların miqyası ilə siyasi məqsədlər həmişə üst-üstə düşmür. Tərəflər döyüş meydanında üstünlük əldə edə, rəqibinə ciddi zərər vura bilər. Amma bu, avtomatik olaraq siyasi qələbə demək deyil. Müharibənin nə vaxt bitəcəyini təkcə raketlərin, hərbi təyyarələrin və zərbələrin sayı müəyyənləşdirmir. Əsas məsələ qarşı tərəfi hansı şərtlərlə razılaşmağa məcbur edə bilməkdir.
Hörmüz boğazı bu baxımdan adi coğrafi məkan deyil. Dünya enerji tədarükünün mühüm hissəsinin keçdiyi bu marşrutun təhlükəsizliyi regional böhranı qlobal iqtisadiyyatın probleminə çevirir. Boğazda hər hansı uzunmüddətli məhdudiyyət neft bazarına, daşınma xərclərinə, sığorta tariflərinə və enerji idxalından asılı ölkələrin iqtisadiyyatına təsir göstərə bilər. Buna görə də Hörmüzün açılması ilə bağlı təklif yalnız İranla ABŞ arasındakı münasibətlərin məsələsi deyil; burada daha geniş beynəlxalq maraqlar toqquşur.
Tehran üçün boğaz məsələsi strateji təsir imkanlarından biridir. İran hərbi və iqtisadi təzyiq altında olsa belə, bu marşrut ətrafında yaranan təhlükəsizlik böhranı vasitəsilə Vaşinqtonun və digər dövlətlərin hesablamalarına təsir göstərə bilər. Lakin bu imkanın qiyməti də var. Boğazın bağlanması və ya gəmiçiliyin təhlükə altına düşməsi İranın öz iqtisadiyyatına, ticarət əlaqələrinə və qonşuları ilə münasibətlərinə də zərbə vura bilər. Deməli, bu alət eyni zamanda həm təzyiq vasitəsi, həm də risk mənbəyidir.
ABŞ üçün də məsələ yalnız hərbi üstünlüyü nümayiş etdirməkdən ibarət deyil. Vaşinqtonun qarşısında enerji bazarlarının sabitliyi, müttəfiqlərin təhlükəsizliyi və münaqişənin daha geniş regional müharibəyə çevrilməsinin qarşısını almaq kimi vəzifələr dayanır. Hərbi əməliyyatlar müəyyən nəticələr verə bilər, amma onların siyasi məqsədlərə çatıb-çatmadığı ayrıca sualdır. Əgər hər yeni zərbə qarşı tərəfin daha sərt cavabına, hər cavab isə yeni əməliyyatlara səbəb olursa, güc nümayişi münaqişədən çıxış yolunu daralda bilər.
Vasitəçilərin fəaliyyəti məhz bu mərhələdə əhəmiyyət qazanır. Birbaşa danışıqların siyasi baxımdan çətin olduğu şəraitdə üçüncü tərəflər təklifləri çatdıra, ilkin şərtləri müzakirə edə və tərəflərin geri çəkilməsini üz itirmək kimi təqdim etmədən razılaşma üçün zəmin yarada bilərlər. Bununla belə, vasitəçilərin mövcudluğu razılaşmanın əldə olunacağı demək deyil. Danışıqların nəticəsi tərəflərin nə istədiyindən əlavə, nədən imtina etməyə hazır olduqlarından da asılıdır.
Əsas ziddiyyət isə danışıqların hansı məsələdən başlamalı olduğu ilə bağlıdır. Tehran əvvəlcə müharibənin dayandırılmasını, ABŞ-ın limanlara tətbiq etdiyi blokadanın aradan qaldırılmasını və sanksiyaların yumşaldılmasını istəyir. Vaşinqton isə İranın nüvə proqramı ilə bağlı məsələlərin razılaşmanın başlanğıcından etibarən həllini vacib sayır. Yəni tərəflər eyni masaya gəlmək ehtimalını müzakirə etsələr də, masanın üzərinə hansı məsələnin əvvəl qoyulacağı barədə razılığa gələ bilmirlər.
Bu, diplomatiyanın qarşısındakı ən ciddi maneələrdən biridir. Hər tərəf ilk addımı qarşı tərəfin atmasını istəyir. İran hesab edir ki, əvvəlcə təzyiq aradan qaldırılmalı, sonra nüvə proqramı və digər məsələlər müzakirə olunmalıdır. ABŞ isə belə bir ardıcıllığın Tehrana güzəştləri əldə edib əsas öhdəliklərdən yayınmaq imkanı verəcəyindən ehtiyatlanır. Belə şəraitdə hər iki tərəf güzəştə hazır olduğunu bəyan etsə də, güzəştin nə vaxt və hansı təminatlar müqabilində ediləcəyi danışıqların taleyini müəyyənləşdirir.
Etimad problemi də az əhəmiyyət daşımır. İran əvvəlki razılaşmaların pozulduğunu əsas gətirərək yeni öhdəliklərin təminatını tələb edir. ABŞ isə Tehran tərəfindən veriləcək vədlərin icra olunacağına əmin olmaq istəyir. Bu qarşılıqlı şübhə şəraitində genişmiqyaslı sazişə birbaşa keçmək çətindir. Ona görə də yeddi günlük plan kimi mərhələli təşəbbüslər əhəmiyyət kəsb edir: əvvəlcə gəmiçiliyin təhlükəsizliyi və gərginliyin azaldılması, ardınca daha mürəkkəb siyasi məsələlərin müzakirəsi. Ancaq belə mexanizm yalnız tərəflər öhdəliklərini yoxlamaq və pozuntulara cavab vermək qaydalarını əvvəlcədən razılaşdırarsa işləyə bilər.
Bununla yanaşı, danışıqların getməsi müharibə təhlükəsinin aradan qalxması demək deyil. Reuters-in oktyabrın 28-də yaydığı məlumata görə, Qətər vasitəçiləri Tehrana münaqişənin dayandırılması ilə bağlı yeni layihə təqdim ediblər, lakin İran rəsmilərindən biri təklifləri qəbuledilməz adlandırıb. Bu, diplomatik kanalın açıq qalması ilə tərəflərin razılaşmaya yaxınlaşması arasında ciddi fərq olduğunu göstərir.
Digər tərəfdən, müharibənin davam etməsinin də tərəflər üçün artan xərcləri var. Enerji qiymətlərindəki dəyişikliklər, gəmiçiliyə təhlükə, regional dövlətlərin təhlükəsizlik narahatlıqları və yeni hərbi zərbələr ehtimalı böhranın yalnız iki ölkənin münasibətləri çərçivəsində qalmadığını göstərir. Münaqişənin uzanması daha çox aktoru prosesə cəlb edə, yeni cəbhələr və əlavə siyasi öhdəliklər yarada bilər. Belə bir şəraitdə vasitəçilərin məqsədi sadəcə tərəfləri danışdırmaq deyil, razılaşmanın hər iki tərəf üçün qəbul edilə bilən ardıcıllığını tapmaqdır.
Azərbaycan üçün də bu proses kənardan izləniləcək hadisə deyil. İran ətrafında gərginliyin artması sərhəd təhlükəsizliyi, regional nəqliyyat marşrutları, enerji bazarları və qonşu dövlətlərlə münasibətlər baxımından birbaşa əhəmiyyət daşıyır. Müharibənin genişlənməsi Cənubi Qafqazın onsuz da mürəkkəb geosiyasi mənzərəsinə əlavə qeyri-müəyyənlik gətirə bilər. Diplomatik razılaşma isə regional dövlətlərə iqtisadi və təhlükəsizlik məsələlərini daha sabit şəraitdə həll etmək imkanı yaradar.
Bəs müharibənin taleyi danışıqlarda həll oluna bilərmi? Nəzəri cəhətdən bəli. Lakin bunun üçün tərəflər yalnız atəşin dayandırılmasını deyil, münaqişənin əsas səbəblərinin heç olmasa bir hissəsinin həllini nəzərdə tutan razılaşmaya gəlməlidirlər. Hörmüz boğazının açılması vacib başlanğıc ola bilər, amma nüvə proqramı, sanksiyalar, təhlükəsizlik təminatları və regional qarşıdurmalar məsələləri açıq qalsa, müvəqqəti razılaşma uzunmüddətli sülhə çevrilməyə bilər.
Tarix göstərir ki, diplomatiya çox vaxt tərəflərin bir-birinə güvəndiyi anda deyil, müharibənin davamının qiymətini anlamağa başladıqları vaxt irəliləyir. Ancaq bu anlayışın davamlı razılaşmaya çevrilməsi siyasi iradə, qarşılıqlı yoxlanıla bilən öhdəliklər və kompromis tələb edir.
Hörmüz boğazının açılması müharibənin sonu olmaya bilər. Amma tərəflər onu daha geniş razılaşmanın başlanğıcına çevirə bilsələr, hərbi gücün həll edə bilmədiyi məsələlərin diplomatiya masasında həllinə yol açıla bilər. Əks halda, danışıqlar növbəti zərbədən əvvəlki fasilə olaraq qalacaq.
Siyasət şöbəsi
