(Yazı “Fikir, söz və məlumat azadlığının, plüralizmin inkişaf etdirilməsi” mövzusu üzrə hazırlanıb)
12 noyabr Azərbaycanda Konstitusiya Günü kimi qeyd olunur. 1995-ci il noyabrın 12-də ümumxalq səsverməsi - referendum yolu ilə qəbul edilən Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası müstəqil dövlətimizin ilk Əsas Qanunu olmaqla yanaşı, insan hüquq və azadlıqlarının hüquqi təminatlarını da müəyyənləşdirib.
Konstitusiya insan və vətəndaş hüquq və azadlıqlarının təmin edilməsini dövlətin ali məqsədi elan edir. Əsas Qanunun III fəslində – “Əsas insan və vətəndaş hüquqları və azadlıqları” bölməsində 24-cü maddədən 71-ci maddəyədək insanın fundamental hüquq və azadlıqları təsbit olunub.
Konstitusiyaya görə, hər kəsin doğulduğu andan toxunulmaz, pozulmaz və ayrılmaz hüquq və azadlıqları var. Bu hüquqlar şəxsi, siyasi, iqtisadi, sosial və mədəni sahələri əhatə edir.
Şəxsi hüquq və azadlıqlar
Şəxsi hüquqlar insanın toxunulmazlığını, ləyaqətini və sərbəst yaşamaq imkanını qoruyur. Bu hüquqlara yaşamaq və azadlıq, bərabərlik, şəxsi və ailə həyatının toxunulmazlığı, mənzil toxunulmazlığı, sərbəst hərəkət etmək, fikir və vicdan azadlığı daxildir.
Konstitusiya hər kəsin qanun və məhkəmə qarşısında bərabərliyini təmin edir, ayrı-seçkiliyi qadağan edir. İnsan ləyaqətinin qorunmasını, işgəncə və qeyri-insani rəftarın yolverilməzliyini təsbit edir. Hər kəsin şəxsi və ailə həyatına hörmət olunması, qanunla müəyyən edilmiş hallar istisna olmaqla, mənzil toxunulmazlığının qorunması da bu hüquqlar sırasındadır.
Siyasi hüquq və azadlıqlar
Siyasi hüquqlar vətəndaşların ölkənin ictimai-siyasi həyatında və dövlət idarəçiliyində iştirakına imkan yaradır. Buraya dövlətin idarə olunmasında iştirak, seçmək və seçilmək, referendumda iştirak, sərbəst toplaşmaq, birləşmək və dövlət orqanlarına müraciət etmək hüquqları daxildir.
Bu hüquqlar vətəndaşların ictimai proseslərə təsir imkanlarını genişləndirir, dövlətlə cəmiyyət arasında əlaqələrin qurulmasına şərait yaradır.
İqtisadi və sosial hüquqlar
İqtisadi və sosial hüquqlar insanların əmək fəaliyyəti, maddi rifahı və sosial müdafiəsi ilə bağlıdır. Konstitusiya mülkiyyət və sahibkarlıq, əmək və istirahət, sosial təminat, sağlamlığın qorunması, mənzil və sağlam ətraf mühit hüquqlarını tanıyır.
Bu hüquqların təmin edilməsi vətəndaşların layiqli həyat şəraitinin yaradılması, sosial bərabərliyin və iqtisadi fəallığın təşviqi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Mədəni hüquqlar
Mədəni hüquqlar hər kəsin təhsil almaq, mədəni həyatda iştirak etmək, mədəniyyət sərvətlərindən istifadə etmək, elmi, ədəbi-bədii və texniki yaradıcılıqla məşğul olmaq imkanlarını əhatə edir.
Dövlət pulsuz icbari ümumi orta təhsil almaq hüququnu təmin edir. Yaradıcılıq azadlığı isə cəmiyyətin intellektual və mədəni inkişafının əsas şərtlərindən biridir.
Fikir və söz azadlığı: Konstitusiyanın əsas təminatlarından biri
Konstitusiyada təsbit olunan hüquqlar arasında fikir, söz və məlumat azadlığı xüsusi yer tutur. Çünki bu azadlıqlar yalnız insanın öz düşüncəsini ifadə etməsi ilə məhdudlaşmır. Fərqli baxışların səsləndirilməsi, məlumatın sərbəst yayılması, ictimai müzakirələrin aparılması və cəmiyyətdə plüralist mühitin formalaşması da məhz həmin hüquqların təmin edilməsindən asılıdır.
Bəs fikir və söz azadlığının, məlumat əldə etmək hüququnun qorunması və cəmiyyətdə plüralizmin inkişafı üçün hansı hüquqi və ictimai şərtlər vacibdir?
Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 47-ci maddəsi hər kəsin fikir və söz azadlığını tanıyır. Həmin maddəyə əsasən, heç kəs öz fikir və əqidəsini açıqlamağa, yaxud ondan dönməyə məcbur edilə bilməz. Eyni zamanda, irqi, milli, dini, sosial və digər meyarlara əsaslanan ədavət və düşmənçilik yaradan təşviqat və təbliğata yol verilmir.
Bu müddəa insanın öz mövqeyini sərbəst müəyyənləşdirməsi və ifadə etməsi üçün hüquqi təminat yaradır. Fikir azadlığı yalnız çoxluğun qəbul etdiyi düşüncələri bölüşmək demək deyil. İnsan fərqli mövqeyini, hətta cəmiyyətdə geniş yayılmayan tənqidi fikirlərini də sərbəst ifadə edə bilməlidir.
Konstitusiyanın 50-ci maddəsi isə məlumat azadlığını təmin edir. Hər kəs qanuni yolla istədiyi məlumatı axtarmaq, əldə etmək, ötürmək, hazırlamaq və yaymaq hüququna malikdir. Həmin maddədə kütləvi informasiyanın azadlığı təsbit olunur, mediada dövlət senzurası qadağan edilir.
Bu iki hüquq bir-birini tamamlayır. İnsan məlumat əldə etmədən hadisələr barədə dolğun fikir formalaşdıra bilməz. Eyni zamanda, formalaşdırdığı mövqeyi sərbəst ifadə etmək imkanı da olmalıdır.
Medianın rolu: İnformasiya verməkdən ictimai müzakirəyə
Fikir və söz azadlığının qorunmasında, plüralizmin inkişafında medianın rolu əvəzsizdir. Media cəmiyyətlə dövlət arasında informasiya mübadiləsini təmin edir, ictimai əhəmiyyətli məsələləri gündəmə gətirir, fərqli mövqeləri auditoriyaya çatdırır. Eyni zamanda, dövlət qurumlarının və digər ictimai institutların fəaliyyətinə ictimai nəzarət baxımından mühüm vasitə rolunu oynayır.
2022-ci ildə qəbul edilən “Media haqqında” Qanunda da bu istiqamətdə mühüm prinsiplər müəyyənləşdirilib. Qanunun 4-cü maddəsinə əsasən, media sahəsində fikir müxtəlifliyinin və fəaliyyət azadlığının təmin edilməsi, informasiya ilə təminat üçün şərait yaradılması, media subyektləri və jurnalistlərin fəaliyyətinin stimullaşdırılması, rəqabət mühitinin formalaşdırılması dövlətin əsas vəzifələri sırasındadır.
Qanunun 5-ci maddəsində isə media azadlığı, dövlət senzurasının yolverilməzliyi və redaksiya müstəqilliyi ilə bağlı müddəalar yer alır.
Medianın plüralizmə töhfəsi yalnız müxtəlif xəbərlərin yayımlanması ilə ölçülmür. İctimai əhəmiyyətli hadisələrin fərqli tərəflərdən işıqlandırılması, tənqidi mövqelərə yer verilməsi, ekspertlərin və vətəndaşların fikirlərinin dinlənilməsi də bu prosesin mühüm tərkib hissəsidir.
Bunun üçün media qurumları arasında sağlam rəqabət, redaksiyaların müstəqil qərar vermək imkanı və müxtəlif informasiya mənbələrinin mövcudluğu vacibdir. Auditoriya nə qədər çox mənbədən məlumat əldə edə bilirsə, hadisələri müqayisə etmək və öz mövqeyini formalaşdırmaq imkanları da bir o qədər genişlənir.
Məlumat əldə etmək hüququ və ictimai nəzarət
Məlumat azadlığı təkcə informasiyanın yayılmasını deyil, onun əldə edilməsini də əhatə edir. Vətəndaş dövlət qurumlarının fəaliyyəti, büdcə vəsaitlərinin xərclənməsi, sosial-iqtisadi qərarlar və cəmiyyət üçün əhəmiyyətli digər məsələlər barədə məlumat ala bilməlidir.
“İnformasiya əldə etmək haqqında” Qanun bu hüququn sərbəst, maneəsiz və hamı üçün bərabər şərtlərlə təmin edilməsinin hüquqi əsaslarını müəyyənləşdirir. Qanunun əsas məqsədlərindən biri də vətəndaşların ictimai vəzifələrin yerinə yetirilməsinə nəzarət imkanlarını genişləndirməkdir.
Bu hüququn real təminatı üçün dövlət qurumlarının açıq və əlçatan məlumat təqdim etməsi, informasiya sorğularını qanunvericiliyin tələblərinə uyğun cavablandırması, ictimai əhəmiyyətli məlumatları vaxtında açıqlaması vacibdir.
Vətəndaşın məlumat əldə etmək imkanları məhdud olduqda, onun ictimai prosesləri qiymətləndirməsi, qəbul edilən qərarların mahiyyətini anlaması və əsaslandırılmış mövqe formalaşdırması da çətinləşir. Buna görə informasiya açıqlığı yalnız hüquqi tələb deyil, həm də ictimai etimadın formalaşmasının mühüm şərtidir.
Rəqəmsal dövrdə azadlıq və məsuliyyət
İnternet və sosial şəbəkələr fikir və məlumat mübadiləsi üçün yeni imkanlar yaradıb. Artıq hər bir istifadəçi öz mövqeyini geniş auditoriyaya çatdıra, ictimai müzakirələrə qoşula və informasiya yayımında iştirak edə bilir.
Lakin söz azadlığı başqalarının hüquq və azadlıqlarını pozmağa, təhqirə, zorakılığa və düşmənçilik çağırışlarına əsas vermir. Azad informasiya mühiti həm hüquqların qorunmasını, həm də qanun qarşısında məsuliyyəti nəzərdə tutur.
Rəqəmsal dövrdə dezinformasiya, saxta xəbərlər və manipulyativ məzmunun yayılması da ciddi çağırışlara çevrilib. Belə şəraitdə media savadlılığının artırılması, məlumat mənbələrinin yoxlanılması və tənqidi düşüncə bacarıqlarının inkişafı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Söz azadlığının qorunması etibarlı informasiya mühitinin formalaşdırılması ilə də sıx bağlıdır.
Hüquqi təminatdan real azadlığa
Konstitusiyada fikir, söz və məlumat azadlığı ilə bağlı təsbit olunan müddəalar demokratik cəmiyyətin əsas hüquqi dayaqlarındandır. Ancaq bu hüquqların əhəmiyyəti onların qanunvericilikdə yer alması ilə bitmir. Əsas məsələ insanların gündəlik həyatda həmin hüquqlardan nə dərəcədə istifadə edə bilməsidir.
Vətəndaşın məlumat əldə etmək, fikrini sərbəst ifadə etmək, tənqidi mövqe bildirmək və ictimai müzakirələrdə iştirak etmək imkanları cəmiyyətdə plüralizmin real vəziyyətini müəyyənləşdirən əsas göstəricilərdir.
Bu baxımdan media müstəqilliyinin, informasiya açıqlığının və sağlam rəqabət mühitinin inkişafı, hüquqi maarifləndirmə və media savadlılığının artırılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Çünki söz azadlığı yalnız danışmaq hüququ deyil, həm də eşidilmək, məlumat əldə etmək və fərqli fikirlərin sərbəst şəkildə müzakirə olunduğu ictimai mühitdə yaşamaq imkanıdır. Plüralizm isə yalnız müxtəlif fikirlərin mövcudluğu deyil, həmin fikirlərin sərbəst ifadəsi və cəmiyyət tərəfindən eşidilməsi deməkdir.
Günay İlqarqızı
Material Media və Yayım Şurasının maliyyə dəstəyi ilə hazırlanmışdır.
