
Şəkər gündəlik qidalanmamızda düşündüyümüzdən daha böyük yer tutur. O, təkcə şirniyyatlarda deyil, çörəkdə, səhər yeməyi məhsullarında, hazır yeməklərdə və müxtəlif souslarda da mövcuddur.
Bəs altı həftə ərzində əlavə şəkər qəbulundan imtina edilsə, orqanizmdə hansı dəyişikliklər baş verər? Enerji səviyyəsi, iştaha və dad duyğusu necə dəyişər?
Qaynarinfo xəbər verir ki, bu barədə BBC-də dərc olunan məqalədə altı həftə ərzində əlavə şəkər qəbulundan imtina edən bir jurnalistin təcrübəsi təqdim olunub. Müəllif gündəlik qidalanmasında ev yeməklərinə üstünlük versə də, hər gün bir-iki dəfə şokolad və digər şirniyyatlar yediyini qeyd edib. Bu vərdişdən narahat olan jurnalist altı həftə ərzində tərkibində əlavə edilmiş rafinə şəkər olan qidalardan imtina etmək qərarına gəlib. O, bal və meyvə şirəsi də qəbul etməyib. Bununla belə, bütöv meyvələrdəki təbii şəkəri və orqanizm üçün enerji mənbəyi olan mürəkkəb karbohidratları qidalanmasında saxlayıb.
Eksperimentin ilk günlərində müəllif enerji səviyyəsində dəyişiklik hiss edib. Xüsusilə nahardan sonra yaranan yorğunluğun azaldığını bildirib. Ancaq şirin qidalardan uzaqlaşmaq o qədər də asan olmayıb. O, tez-tez soyuducuda şirin bir şey axtardığını və nədənsə məhrum olduğu hissini yaşadığını yazıb.
Eksperiment zamanı məlum olub ki, əlavə şəkərdən uzaq durmaq düşündüyündən daha çətindir. Müəllif supermarketdə məhsulların tərkibini araşdırarkən gözləmədiyi qidalarda da şəkər aşkar edib. Məsələn, bir sendviçdə 5,7 qram, hazır bolonez yeməyində 9 qram, adi çörəyin bir dilimində isə təxminən 1,2 qram şəkər olub.
ABŞ-da qidalanma üzrə tövsiyələr gündə 50 qramdan az, Böyük Britaniyanın Milli Səhiyyə Xidməti isə 30 qramdan az əlavə şəkər qəbul etməyi məsləhət görür. Lakin ABŞ-da aparılan araşdırmalara görə, yetkin insanlar gündə orta hesabla 65-70 qram şəkər qəbul edirlər.
Qidalarda qlükoza, fruktoza, laktoza və saxaroza kimi müxtəlif şəkər növləri mövcuddur. Meyvələrdə fruktoza, süddə laktoza, süfrə şəkərində isə saxaroza var. Şirələr, bal və şərbətlərdəki sərbəst şəkərlər də orqanizm tərəfindən daha asan mənimsənilir.
Miçiqan Universitetinin psixologiya professoru Eşli Gerhardtın sözlərinə görə, insan doğulduğu andan şirin dada meyilli olur. Problem isə müasir qida sənayesinin şəkərli məhsulları ucuz və əlçatan şəkildə istehsal etməsidir.
Həddindən artıq şəkər hansı problemlərə səbəb olur?
Araşdırmalar göstərir ki, şəkərlə zəngin qidalar qanda şəkərin səviyyəsini sürətlə yüksəldə bilər. Bu halın tez-tez təkrarlanması insulinə həssaslığın azalmasına və ikinci tip diabet riskinin artmasına səbəb ola bilər.
Yüksək şəkər qəbulu diş çürüməsi, piylənmə, iltihabi proseslər, Altsheymer xəstəliyi və bəzi xərçəng növləri ilə də əlaqələndirilir. Son araşdırmalar şəkərlə zəngin qidalanmanın narahatlıq və depressiya əlamətləri də daxil olmaqla, psixoloji problemlərlə əlaqəli ola biləcəyini göstərir.
Şəkərli içkilərin qaraciyərə təsiri ilə bağlı aparılan bir təcrübədə bir neçə həftə ərzində belə içkilər qəbul edən iştirakçılarda qaraciyər piyinin miqdarı təxminən iki dəfə artıb. Bu nəticə onların ümumi kalori qəbulunun eyni qalmasına baxmayaraq müşahidə edilib.
Araşdırmanın həmmüəllifi, şəkərin zərərləri üzrə mütəxəssis Robert Lustiq fruktozanın hüceyrələrdə enerji istehsalına cavabdeh olan mitoxondrilərin fəaliyyətinə mənfi təsir göstərə biləcəyini bildirir. Onun sözlərinə görə, bu proses yorğunluq, halsızlıq, əsəbilik və diqqət dağınıqlığı ilə nəticələnə bilər.
Şəkərdən imtina niyə çətindir?
Eksperimentin ilk günlərində müəllif güclü şirin qida istəyi ilə üzləşib. Xüsusilə tədbirlərdə və qonaqlıqlarda şirniyyatlardan imtina etmək çətin olub.
Bunun bioloji səbəbləri də var. ABŞ-ın Binqhemton Universitetinin professoru Lina Beqdaşın sözlərinə görə, şəkər qəbulu beyində opioid asılılığında müşahidə edilən bəzi mexanizmlərə bənzər dəyişikliklər yarada bilər.
Şirin qidalar beynin mükafat sistemini aktivləşdirir və dopamin ifrazını artırır. Bu isə insanda həzz və məmnunluq hissi yaradır. Şəkərə güclü meyilli olan insanlarda bu reaksiya daha qabarıq ola bilər. Bununla belə, şəkərin asılılıq yaratma xüsusiyyəti elmi müzakirə mövzusu olaraq qalır.
Müəllif şirniyyat istəyini azaltmaq üçün banan, qaragilə və kakao tozundan hazırlanan kokteyllərə, həmçinin üzümə və almaya üstünlük verib. Zaman keçdikcə meyvələrin dadını əvvəlkindən daha şirin hiss etməyə başlayıb.
Üç həftədən sonra şirniyyat istəyi azalır
Stanford Universitetinin Tibb Məktəbinin dietoloqu Daliya Perelman bildirir ki, şəkər qəbulunu dayandırdıqdan bir neçə gün sonra orqanizm bu dada daha az ehtiyac duymağa başlayır. Dad reseptorları dəyişir və insan təbii şirinliyi daha yaxşı hiss edir.
Eksperimentin təxminən üçüncü həftəsində müəllif şirniyyat istəyinin xeyli azaldığını müşahidə edib. Günortadan sonra acdıqda şirniyyat əvəzinə zeytun, qoz-fındıq və meyvə yeməyə başlayıb.
Beqdaşın fikrincə, şəkər qəbulunun azalması triqliseridlərin səviyyəsinin aşağı düşməsinə və insulinə həssaslığın yaxşılaşmasına da kömək edə bilər.
Şəkər qəbulunun azaldılmasının uşaqlara təsiri ilə bağlı kiçik bir araşdırmada isə 41 uşaq 10 gün ərzində əlavə şəkər qəbul etməyib. Eksperimentin sonunda onların qan təzyiqi və bədən piyinin miqdarı azalıb, insulinə qarşı müqavimət göstəriciləri və davranışlarında yaxşılaşma müşahidə olunub.
Altı həftə sonra orqanizmdə hansı dəyişikliklər baş verir?
Eksperiment başa çatdıqda müəllif gündəlik şirniyyat yemək istəyinin əvvəlki kimi olmadığını bildirib. Hətta az şəkərli səhər yeməyi məhsulları belə ona həddindən artıq şirin gəlməyə başlayıb.
Altı həftədən sonra yenidən şirniyyat yeməyə cəhd edən jurnalist əvvəlki həzz hissini yaşamadığını qeyd edib. Tərkibində 28 qram şəkər olan şokoladlı peçenyedən bir neçə dişləmədən sonra imtina edib. Şəkərin dadı şokoladın dadını üstələyib, ardınca isə yenidən yorğunluq hiss edib.
Müəllif bundan sonra əlavə şəkərdən tamamilə imtina etmək əvəzinə, həftəiçi günlərdə onu məhdudlaşdırmaq, həftəsonu isə az miqdarda şirniyyat yemək qərarına gəlib.
Eksperiment göstərib ki, altı həftə ərzində əlavə şəkər qəbulunun dayandırılması insanın dad duyğusuna və qidalanma vərdişlərinə təsir edə bilər. Bu müddətdə şirniyyat istəyi azala, təbii qidaların şirinliyi daha aydın hiss oluna, enerji səviyyəsində dəyişikliklər müşahidə edilə bilər. Bunun üçün məhsulların tərkibini yoxlamaq, şəkərli içkiləri azaltmaq və sağlam qəlyanaltılara üstünlük vermək vacibdir.
Günay