1707-ci ildə baş verən və 2 mindən çox dənizçinin həyatına son qoyan faciə dənizçilik tarixində mühüm dəyişikliklərə səbəb oldu. Gəmilərin açıq dənizdə dəqiq mövqeyini müəyyənləşdirmək problemini həll etmək üçün başladılan axtarışlar nəticədə ilk etibarlı dəniz xronometrlərindən birinin yaradılması ilə nəticələndi.
Qaynarinfo xəbər verir ki, müasir naviqasiya sistemlərinin olmadığı XVIII əsrdə dənizçilər gəmilərin yerini əsasən təxmini hesablamalarla müəyyənləşdirirdilər. Coğrafi enliyi Günəşin və qütb ulduzunun üfüq üzərindəki mövqeyinə əsasən hesablamaq mümkün olsa da, coğrafi uzunluğu dəqiq müəyyənləşdirmək ciddi problem olaraq qalırdı.
Faciə 1707-ci il oktyabrın 21-də admiral Kloudsli Şovellin komandanlığı altında Aralıq dənizindən İngiltərəyə qayıdan donanmanın fırtınaya düşməsi ilə baş verdi. Gəmi heyətləri mövqelərini səhv hesabladıqları üçün İngiltərənin cənub-qərbində yerləşən Silli adalarının təhlükəli qayalıqlarına yaxınlaşdıqlarını vaxtında müəyyən edə bilmədilər. Nəticədə admiralın flaqmanı “Association” da daxil olmaqla, beş böyük hərbi gəmi qəzaya uğradı. Hadisə zamanı 2 mindən çox dənizçi həyatını itirdi.
Bu faciə Britaniyada dənizdə mövqenin dəqiq müəyyənləşdirilməsi probleminə diqqəti artırdı. 1714-cü ildə qəbul edilən Boylam qanunu ilə açıq dənizdə coğrafi uzunluğu dəqiq hesablamağa imkan verən üsulu tapan şəxsə 20 min funt sterlinq mükafat vəd edildi.
Problemin həlli üçün əsas ideya zaman fərqindən istifadə etmək idi. Yer kürəsində hər 15 dərəcəlik coğrafi uzunluq fərqi bir saatlıq zaman fərqinə uyğun gəlir. Buna görə də gəminin olduğu yerdəki yerli vaxtı və yola çıxılan limanın vaxtını dəqiq bilmək coğrafi uzunluğu hesablamağa imkan verirdi. Lakin uzun səfərlər zamanı saatların dəqiqliyini qorumaq asan deyildi. Dalğalar, temperatur dəyişiklikləri və mexaniki nasazlıqlar həmin dövrün saatlarının işinə ciddi təsir göstərirdi.
Bu problemin həllində özünü yetişdirmiş ingilis dülgər və saat ustası Con Harrison mühüm rol oynadı. O, temperatur dəyişikliklərinin mexanizmin işinə təsirini azaltmaq üçün xüsusi konstruksiyalar hazırladı. Uzun illər davam edən təcrübələr nəticəsində Harrison dəniz səyahətlərində istifadə oluna bilən, H4 adlandırılan portativ xronometr yaratdı.
Bu ixtira dənizçilərə yola çıxdıqları limanın vaxtını daha dəqiq qorumağa və bunun əsasında coğrafi uzunluğu hesablamağa imkan verdi. Beləliklə, vaxtın dəqiq ölçülməsi dəniz naviqasiyasında inqilabi dəyişiklik yaratdı, uzun məsafəli səfərlərin təhlükəsizliyinin artırılmasına və dəniz xəritələrinin dəqiqləşdirilməsinə mühüm töhfə verdi.
1707-ci il faciəsi isə tarixdə ağır itkilərlə yanaşı, dənizçilikdə ən vacib problemlərdən birinin həlli istiqamətində dönüş nöqtəsi kimi qaldı.
Aydın
