Qrenlandiyanın buz qatının altında yerləşən və Soyuq müharibə dövründə ABŞ ordusu tərəfindən nüvə raketləri yerləşdirmək məqsədilə inşa edilən gizli hərbi bazadan götürülmüş nümunələr mühüm iqlim kəşfinə səbəb olub. Araşdırmalar göstərib ki, təxminən 416 min il əvvəl hazırda buzlarla örtülü olan ərazidə buz təbəqəsi ən azı 100 kilometr geri çəkilib. Həmin dövrdə bölgədə yay temperaturu indikindən təxminən 4,7 dərəcə yüksək olub.
Qaynarinfo xəbər verir ki, hadisənin tarixçəsi 1959-cu ilə gedib çıxır. Həmin vaxt ABŞ Ordusunun Mühəndis Qoşunları Qrenlandiyanın şimal-qərbində buz qatının altında “Camp Century” adlı hərbi baza inşa edib. Layihənin əsas məqsədlərindən biri “Buz qurdu” (“Project Iceworm”) proqramı çərçivəsində nüvə raketlərinin buz təbəqəsinin altında yerləşdirilməsi imkanlarını araşdırmaq olub. Lakin plan reallaşmayıb və ABŞ ordusu 1967-ci ildə bazanı tərk edib.
Hərbi əməliyyatlar zamanı buz örtüyünün təxminən 1,6 kilometr dərinliyindən çıxarılan çöküntü nümunələri isə sonradan mühüm elmi materiala çevrilib.
416 min il əvvəl Qrenlandiyada nə baş verib?
“Climate of the Past” jurnalında dərc olunan tədqiqatın nəticələrinə görə, təxminən 416 min il əvvəl “Camp Century” bazasının yerləşdiyi ərazi tamamilə buzsuz olub. Buffalo Universitetindən Con Maykl Aqilar və həmkarları həmin dövrün iqlim şəraitini araşdıraraq yay temperaturunun müasir göstəricilərdən təxminən 4,7 dərəcə yüksək olduğunu müəyyənləşdiriblər.
Alimlərin hesablamalarına əsasən, ərazinin buzdan tamamilə azad olması üçün Qrenlandiyanın buz örtüyü indiki sərhədlərindən ən azı 100 kilometr geri çəkilməli idi.
Tədqiqatın mühüm nəticələrindən biri də temperatur artımının davametmə müddətinin buzlaqların əriməsində həlledici rol oynamasıdır. Yəni temperaturun nisbətən az yüksəlməsi belə uzun illər davam etdikdə böyük buz kütlələrinin yox olmasına səbəb ola bilər.
İstiləşmə on minlərlə il davam edib
Alimlər bildirirlər ki, təxminən 5-10 min il əvvəl Qrenlandiyada yay temperaturu yenidən oxşar səviyyəyə yüksəlib. Ancaq həmin vaxt buz örtüyü tamamilə əriməyib. Tədqiqatçılar bunun səbəbini 416 min il əvvəlki isti dövrün daha uzun çəkməsi ilə əlaqələndirirlər.
Dəniz İzotop Mərhələsi 11 adlandırılan həmin istiləşmə dövrü on minlərlə il davam edib. Bu müddət ərzində yüksək temperatur buz təbəqəsinin tədricən əriməsi və kiçilməsi üçün kifayət qədər şərait yaradıb.
Tədqiqatçılar qədim temperaturu müəyyənləşdirmək üçün buzun altından götürülmüş çöküntülərdə bakteriyaların buraxdığı yağ molekullarını araşdırıblar. Həmin molekulların növü və nisbəti mikroorqanizmlərin yaşadığı mühitin temperaturu barədə məlumat verir. Alimlər qədim nümunələri müasir Arktika göllərindən əldə olunan materiallarla müqayisə edərək keçmiş iqlimi yenidən modelləşdiriblər.
Müasir iqlim dəyişikliyi narahatlıq yaradır
Tədqiqatın müəlliflərindən Elizabet Tomas keçmişdəki istiləşmə ilə hazırkı iqlim dəyişikliyi arasında mühüm fərq olduğunu bildirib. Onun sözlərinə görə, insan fəaliyyəti nəticəsində yaranan qlobal istiləşmə təxminən 400 min il əvvəlki temperatur artımından daha intensivdir. Proqnozlar isə yüksək temperaturun əsrlərlə, hətta minilliklərlə davam edə biləcəyini göstərir.
NASA-nın peyk məlumatlarına əsasən, Qrenlandiya hər il təxminən 270 milyard ton buz itirir. Buz kütləsinin əriməsi nəticəsində torpaq üzərindəki təzyiq azalır və ada tədricən yüksəlməyə başlayır. Eyni zamanda buz kütləsinin azalması ətrafdakı suya göstərilən cazibə təsirini zəiflədir. Bu proseslər Qrenlandiya ətrafında dəniz səviyyəsinin azalmasına səbəb ola bilər.
Elmi nümunələr 20 ildən çox unudulub
Araşdırmanın maraqlı tərəflərindən biri də nümunələrin tapılma tarixçəsidir. “Camp Century”də qazma işlərinə rəhbərlik edən Çester Lenqvey 1975-ci ildə əldə olunan materialları Buffalo Universitetinə aparıb. Daha sonra Kopenhagen Universitetinə köçürülən nümunələr kitabxananın dondurucularında 20 ildən artıq müddətdə unudulub.
2018-ci ildə aparılan təmizlik işləri zamanı həmin materiallar təsadüfən yenidən aşkarlanıb. Bu tapıntı alimlərə Qrenlandiyanın yüz minlərlə il əvvəlki iqlim tarixini araşdırmaq üçün yeni imkan yaradıb.
Beləliklə, Soyuq müharibə illərində nüvə raketləri yerləşdirmək məqsədilə həyata keçirilən hərbi layihədən qalan nümunələr bu gün qlobal iqlim dəyişikliyinin mümkün nəticələrini anlamaq baxımından mühüm elmi sübutlardan birinə çevrilib.
Aydın
