Müharibələrin qəribə bir qanunu var: döyüş meydanında qalib gəlmək mümkün olsa da, siyasi masada istədiyini əldə etmək həmişə asan olmur. Bəzən ən güclü ordunun belə həll edə bilmədiyi düyünü kiçik bir dövlətin diplomatiyası açmağa çalışır. Bu gün Yaxın Şərqdə baş verənlər məhz belə bir mənzərə yaradır.
ABŞ və İsrailin İrana qarşı müharibəsi səkkiz aydır davam edir. Regionun siyasi xəritəsi dəyişib, enerji marşrutları təhlükə altına düşüb, Hörmüz boğazı qlobal iqtisadiyyatın ən həssas nöqtələrindən birinə çevrilib. İndi isə diqqətlər Dohaya yönəlib. İran və Qətər nümayəndələri noyabrın 1-də ABŞ-la müharibəyə son qoyulması yollarını müzakirə etmək üçün danışıqların üçüncü gününü keçiriblər. Reuters-in məlumatına görə, proses Vaşinqtonla daimi əlaqələndirmə şəraitində aparılır.
İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçi danışıqların davam etdiyini, Tehranın həm diplomatiyaya, həm də müdafiəyə hazır olduğunu bildirib. Müzakirələrin əsas istiqamətlərindən biri Hörmüz boğazının mümkün razılaşmadan sonra iki gün ərzində açılmasıdır. Ancaq hələlik yekun razılaşma yoxdur.
Burada maraqlı sual yaranır: niyə məhz Qətər?
Qətər ərazi və əhali baxımından böyük dövlət deyil. Lakin onun Yaxın Şərqdəki siyasi çəkisi coğrafi ölçüləri ilə müqayisə edilə bilməz. Doha uzun illərdir ABŞ-la strateji əməkdaşlıq edir, eyni zamanda İranla əlaqələrini qoruyur. Bu ölkədə ABŞ-ın regiondakı ən mühüm hərbi obyektlərindən biri – Əl-Udeyd aviabazası yerləşir. Başqa sözlə, Qətər həm Vaşinqtonun müttəfiqidir, həm də Tehranla danışa bilən tərəfdir.
Bu, diplomatiyada nadir üstünlükdür. Bir tərəfin etibarını tam itirmədən digər tərəflə danışmaq bacarığı kiçik dövlətə böyük siyasi imkanlar yarada bilər.
Amma Dohanın vasitəçiliyini müharibənin taleyini müəyyənləşdirən əsas güc kimi qiymətləndirmək də düzgün olmazdı. Qətər tərəfləri masa arxasında saxlaya, təklifləri çatdıra və kompromis üçün mexanizm yarada bilər. Lakin müharibəni dayandırmaq qərarını Vaşinqton və Tehran verməlidir.
Trampın davranışında da maraqlı məqam var. ABŞ prezidenti noyabrın 3-də keçiriləcək aralıq seçkilərindən əvvəl İrana yeni zərbə endirilməyəcəyini bəyan edib. Bununla belə, seçkilərdən sonra hərbi variantı istisna etməyib. Dövlət katibi Marko Rubio isə Ağ Evin diplomatik həllə üstünlük verdiyini açıqlayıb. Deməli, burada təkcə İranın nüvə proqramı, hərbi imkanları və regional siyasəti müzakirə olunmur. ABŞ-ın daxili siyasi təqvimi də xarici siyasət qərarlarına təsir göstərir. Tramp üçün İran məsələsi həm geosiyasi, həm də daxili siyasi problemdir. Müharibənin uzanması iqtisadiyyata, enerji qiymətlərinə və Respublikaçıların seçki mövqelərinə təsirsiz ötüşmür.
Tehran isə öz növbəsində güzəştləri yalnız təhlükəsizlik təminatları və iqtisadi məhdudiyyətlərin aradan qaldırılması ilə əlaqələndirir. İranın təkliflərində sanksiyaların yumşaldılması, neft ixracına qoyulan məhdudiyyətlərin aradan qaldırılması və ABŞ hərbi qüvvələrinin regiondakı mövcudluğunun azaldılması kimi məsələlər yer alır. Beləliklə, tərəflər yalnız atəşin dayandırılmasını deyil, müharibədən sonrakı siyasi reallığın necə olacağını da müzakirə edirlər.
Ən həssas məsələ isə Hörmüz boğazıdır. Dünya neft ticarətinin mühüm hissəsi bu dar su yolundan keçir. Boğazın bağlanması və ya gəmiçiliyin ciddi məhdudlaşdırılması yalnız İran və ABŞ-ın problemi deyil. Bu, Asiyadan Avropaya qədər enerji bazarlarına, neft qiymətlərinə, sığorta xərclərinə və beynəlxalq ticarətə təsir göstərir.
İran Hörmüz boğazına nəzarət imkanından danışıqlarda ciddi siyasi rıçaq kimi istifadə edir. Vaşinqton isə qlobal enerji axınının təhlükəsizliyinin təmin olunmasında maraqlıdır. Bu baxımdan, boğazın açılması texniki məsələ deyil, müharibədən sonrakı güc balansının əsas elementlərindən biridir.
Azərbaycan üçün də bu proses kənar hadisə sayıla bilməz. İranla qonşuluq, Xəzər hövzəsindəki enerji maraqlarımız, Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizi və regionun təhlükəsizliyi baş verənləri birbaşa izləməyi tələb edir. Hörmüzdə gərginliyin artması dünya enerji bazarlarında yeni qiymət dalğalanmaları yarada bilər. Bu, neft və qaz ixracatçısı olan Azərbaycanın iqtisadi maraqlarına həm fürsət, həm də risk baxımından təsir göstərə bilər.
Digər tərəfdən, İranın hərbi qarşıdurmanı genişləndirməsi Cənubi Qafqaz üçün də arzuolunmaz ssenaridir. Tehranla Vaşinqton arasında yeni hərbi eskalasiya regiondakı nəqliyyat layihələrini, sərmayə mühitini və təhlükəsizlik hesablamalarını dəyişə bilər. Azərbaycan üçün əsas məsələ belə bir qarşıdurmanın coğrafi baxımdan ölkəmizə yaxınlaşmasının qarşısını almaq və milli maraqları qorumaqdır.
Burada Türkiyənin, Azərbaycanın və Pakistanın mövqeyi də əhəmiyyət qazanır. Regionda heç bir dövlət İran böhranının nəzarətdən çıxmasında maraqlı deyil. Çünki müharibə genişləndikcə onun nəticələri sərhədləri aşır.
Vaşinqton hərbi və iqtisadi təzyiq imkanlarına malikdir. Tehran coğrafi mövqeyindən, Hörmüz boğazına təsir imkanlarından və regional əlaqələrindən istifadə edir. Doha isə tərəflər arasında siyasi körpü yaratmağa çalışır. Bu üç mərkəzin maraqları üst-üstə düşmədən müharibənin dayandırılması çətin görünür.
Ancaq bir həqiqət var: müharibəni başlatmaq bəzən bir qərar qədər asan, onu dayandırmaq isə çoxsaylı siyasi güzəştlər qədər çətin olur.
Qətər bu gün danışıqların ünvanıdır. Sabah başqa bir paytaxt vasitəçilik edə bilər. Lakin İran böhranının həlli üçün əsas məsələ tərəflərin bir-birini məğlub etmək iddiasından qarşılıqlı təhlükəsizlik mexanizminə keçməsidir.
Dohada diplomatik qapı açılır. Amma həmin qapıdan kimin və hansı şərtlərlə keçəcəyi hələ məlum deyil…
Siyasət şöbəsi
