Son illərdə dünyada baş verən müharibələr, geosiyasi qarşıdurmalar və texnoloji təhdidlər dövlətlərin təhlükəsizlik anlayışını dəyişməyə başlayıb. Artıq təhlükəsizlik yalnız orduların gücü, sərhədlərin qorunması və hərbi arsenalın imkanları ilə ölçülmür. Elektrik enerjisinin kəsilməsi, rabitə sistemlərinin sıradan çıxması, kiberhücumlar, dezinformasiya və təbii fəlakətlər də dövlətlərin milli təhlükəsizlik gündəliyində ön sıralara yüksəlib. Son günlər Rusiyada və Ukraynada saxta nüvə hücumu xəbərdarlıqlarının yayılması isə bu təhlükələrin nə qədər ciddi nəticələr doğura biləcəyini bir daha göstərib.
Qaynarinfo xəbər verir ki, noyabrın 1-dən 2-nə keçən gecə Ukraynada hava hücumu xəbərdarlıqlarının yayımlandığı mobil tətbiq vasitəsilə Kiyev və ətraf ərazilərə nüvə və kimyəvi təhlükə barədə saxta bildirişlər göndərilib. İstifadəçilərə mümkün küçə döyüşləri və Rusiyanın hipersəsli “Oreşnik” raketinin yerləşdirilməsi ilə bağlı da yanlış məlumatlar çatdırılıb.
Ukrayna Hərbi Hava Qüvvələri məsələ ilə bağlı açıqlama yayaraq tətbiqin kənar müdaxiləyə məruz qaldığını bildirib və əhalini panikaya düşməməyə çağırıb. Hadisədən bir neçə saat sonra Rusiyanın Fövqəladə Hallar Nazirliyi də öz xəbərdarlıq sisteminə kütləvi kiberhücum edildiyini açıqlayıb. Bu dəfə Rusiya vətəndaşlarına guya Ukrayna pilotsuz uçuş aparatlarına nüvə başlıqlarının yerləşdirildiyi, ölkənin bütün bölgələrinin təhlükə altında olduğu barədə saxta məlumatlar göndərilib. Hətta insanlara üç həftəlik ərzaq ehtiyatı toplamaq və gizlənmək tövsiyə olunub.
Bu hadisələrin diqqətçəkən tərəfi təkcə iki ölkədə eyni vaxtda nüvə təhlükəsi ilə bağlı yalan məlumatların yayılması deyil. Əsas məsələ müharibənin artıq fiziki döyüş meydanlarından kənara çıxaraq informasiya və rəqəmsal infrastrukturu da hədəfə çevirməsidir.
Müharibənin yeni cəbhəsi: İnsanların psixoloji dayanıqlığı
Rusiya-Ukrayna müharibəsi göstərdi ki, müasir qarşıdurmalarda informasiya da raket və pilotsuz uçuş aparatları qədər təsirli vasitəyə çevrilə bilər. Saxta nüvə xəbərdarlığı adi informasiya manipulyasiyasından daha təhlükəlidir. Çünki belə mesajlar insanların həyatına birbaşa təsir göstərir, kütləvi təşviş yarada, nəqliyyatın və ictimai xidmətlərin fəaliyyətini poza, hətta yanlış qərarlar nəticəsində əlavə təhlükələrə səbəb ola bilər.
Xüsusilə nüvə və kimyəvi hücum kimi mövzular cəmiyyətin ən həssas qorxularına toxunur. İnsanlar belə bir təhlükə ilə üzləşdiklərini düşündükdə rəsmi məlumatları yoxlamaq əvəzinə dərhal hərəkətə keçə bilərlər. Bu isə hücumun özü baş vermədən belə ciddi xaos yaratmaq imkanı verir.
Digər tərəfdən, xəbərdarlıq sistemlərinin ələ keçirilməsi dövlətlərin fövqəladə hallarda əhali ilə əlaqə imkanlarının nə qədər həssas olduğunu ortaya qoyur. Əgər vətəndaşlar rəsmi xəbərdarlıq platformalarına etibar etmirlərsə, real təhlükə zamanı verilən təlimatların da effektivliyi azalır. Beləliklə, kiberhücum yalnız texniki sistemə deyil, dövlətlə cəmiyyət arasındakı etimad münasibətlərinə də zərbə vurur.
33 ölkədə eyni çağırış: Evlərdə 72 saatlıq ehtiyat yaradın
Rusiyada və Ukraynada baş verənlər daha geniş beynəlxalq tendensiyanın fonunda diqqət çəkir. Hazırda dünyanın 33 ölkəsində vətəndaşlara fövqəladə vəziyyətlərə hazır olmaq, evlərində əsas ehtiyaclarını qarşılayacaq ehtiyat saxlamaq tövsiyə edilir.
Böyük Britaniya, Fransa və Yaponiya bu istiqamətdə konkret addımlar atan ölkələr sırasındadır. Böyük Britaniyada oktyabrın 22-də başladılan “Hazır ol” kampaniyası ailələrin ən azı 72 saat ərzində kənar yardıma ehtiyac duymadan yaşaya bilməsini hədəfləyir. Fransa isə vətəndaşlar üçün üç günlük fövqəladə vəziyyət çantasının hazırlanmasına dair xüsusi təlimat yayıb. Yaponiya da ölkə miqyasında əhalinin fəlakətlərə hazırlığını artırmaq istiqamətində yeni çağırışa hazırlaşır.
Avropa Komissiyasının tövsiyəsi də eyni prinsipə əsaslanır: insanlar fövqəladə vəziyyət zamanı ən azı üç gün öz əsas ehtiyaclarını qarşılaya bilməlidirlər.
Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, söhbət yalnız müharibədən getmir. Elektrik enerjisinin uzun müddət kəsilməsi, su təchizatının dayanması, bank və ödəniş sistemlərinin fəaliyyətində fasilələr, genişmiqyaslı kiberhücumlar və təbii fəlakətlər də bu hazırlığı zəruri edən amillərdir.
“Polikriz” dövrü: Təhlükələr artıq bir-birindən ayrı deyil
Northeastern Universitetinin dayanıqlılıq üzrə professoru Daniel Aldriç hazırkı vəziyyəti “polikriz” anlayışı ilə izah edir. Bu termin eyni vaxtda baş verən və bir-birinin təsirini gücləndirən böhranları ifadə edir.
Məsələn, güclü fırtına elektrik təchizatını dayandıra bilər. Elektrik kəsintisi bankların və elektron ödəniş sistemlərinin fəaliyyətinə təsir göstərə bilər. Eyni vaxtda baş verən kiberhücum isə rabitə və digər vacib infrastrukturların işini daha da çətinləşdirə bilər. Nəticədə ayrı-ayrılıqda idarə edilməsi mümkün olan bir neçə problem birləşərək daha böyük böhrana çevrilir.
Aldriçin fikrincə, belə vəziyyətlərdə ilk 72 saat xüsusilə əhəmiyyətlidir. Çünki genişmiqyaslı fəlakətdən sonra dövlət qurumlarının bütün vətəndaşlara dərhal yardım göstərməsi mümkün olmaya bilər.
Bu yanaşma dövlət-vətəndaş münasibətlərində də müəyyən dəyişiklikdən xəbər verir. Əvvəllər fövqəladə vəziyyətlərdə əsas məsuliyyətin dövlət qurumlarının üzərinə düşdüyü düşünülürdüsə, indi vətəndaşlardan da ilkin mərhələdə öz təhlükəsizliklərini təmin etmək üçün hazırlıqlı olmaları gözlənilir.
Hazırlıq çağırışları müharibə ehtimalının artması deməkdirmi?
Avropa ölkələrində ehtiyat toplamaqla bağlı çağırışların intensivləşməsi cəmiyyətdə haqlı olaraq suallar yaradır: Dövlətlər daha böyük müharibəyə hazırlaşır, yoxsa mümkün böhranların nəticələrini minimuma endirməyə çalışır?
Əslində, bu iki istiqaməti bir-birindən tam ayırmaq mümkün deyil. Böyük Britaniya və Fransa kimi ölkələr hazırlıq təlimatlarında həm təbii fəlakətləri, həm də müharibə, kiberhücum və düşmən dövlətlərin fəaliyyətini nəzərə alırlar. Bu, təhlükəsizlik strategiyalarının artıq yalnız hərbi müdafiə ilə məhdudlaşmadığını göstərir.
Böyük Britaniyanın müdafiə naziri Ues Stritinq də düşmən dövlətlərin ölkəyə qarşı təhdid imkanlarının artdığına diqqət çəkərək kiberhücumlar, təxribatlar və kritik infrastruktura yönələn risklərə qarşı daha yüksək milli dayanıqlılığın vacibliyini vurğulayıb.
Beləliklə, hökumətlərin vətəndaşlara üç günlük ehtiyat yaratmaq tövsiyəsi mütləq yaxınlaşan müharibənin göstəricisi kimi qəbul edilməməlidir. Bu, daha çox təhlükələrin xarakterinin dəyişməsinə verilən institusional cavabdır. Dövlətlər artıq böhranın qarşısını almaqla yanaşı, onun baş verəcəyi təqdirdə cəmiyyətin necə fəaliyyət göstərəcəyini də planlaşdırırlar.
Evdə hansı ehtiyatlar saxlanılmalıdır?
Müxtəlif ölkələrin hazırladığı təlimatlarda bəzi fərqlər olsa da, əsas tövsiyələr oxşardır. Vətəndaşlara evlərində aşağıdakı vasitələri saxlamaq məsləhət görülür:
- İçməli su və uzun müddət xarab olmayan ərzaq;
- Əsas dərman preparatları və ilk yardım çantası;
- Fənər və ehtiyat batareyalar;
- Elektrik və internet olmadıqda məlumat almaq üçün batareyalı radio;
- Telefon üçün enerji yığma cihazı;
- Müəyyən miqdarda nağd pul;
- Uşaqların, yaşlıların və ev heyvanlarının xüsusi ehtiyacları üçün vasitələr.
Bundan başqa, ehtiyatların əlçatan yerdə saxlanılması, dərman və ərzaqların yararlılıq müddətinin mütəmadi yoxlanılması da vacib hesab edilir.
Azərbaycan üçün də aktual olan məsələ
Dünyada müşahidə olunan bu tendensiya Azərbaycan üçün də müəyyən nəticələr çıxarmağı zəruri edir. Ölkəmiz birbaşa müharibə təhlükəsindən kənarda olsa belə, regionun geosiyasi xüsusiyyətləri, enerji və nəqliyyat infrastrukturlarının strateji əhəmiyyəti, rəqəmsal xidmətlərdən asılılığın artması fövqəladə hallara hazırlıq məsələsini aktuallaşdırır.
Xüsusilə bank sistemləri, telekommunikasiya şəbəkələri, elektrik enerjisi və su təchizatı kimi sahələrin fəaliyyətində baş verə biləcək genişmiqyaslı fasilələr gündəlik həyatın ciddi şəkildə pozulmasına gətirib çıxara bilər. Bu baxımdan, kibertəhlükəsizlik yalnız dövlət qurumlarının və texnologiya şirkətlərinin problemi deyil, ümumi milli təhlükəsizlik məsələsidir.
Eyni zamanda, belə hadisələr zamanı əhalinin düzgün məlumatlandırılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Saxta xəbərdarlıqların qarşısını almaq üçün rəsmi kommunikasiya kanallarının etibarlılığı, operativliyi və əlçatanlığı təmin edilməlidir. Vətəndaşlar isə sosial şəbəkələrdə yayılan, mənbəyi təsdiqlənməyən təhlükə məlumatlarına əsasən qərar verməkdən çəkinməlidirlər.
Nəticə etibarilə, dünya yeni təhlükəsizlik reallığına uyğunlaşmağa çalışır. Bu reallıqda müharibə yalnız cəbhədə aparılmır, kiberhücumlar, informasiya manipulyasiyası və infrastrukturun sıradan çıxarılması da qarşıdurmanın tərkib hissəsinə çevrilir. 72 saatlıq ehtiyat çağırışı isə dövlətlərin vətəndaşlara verdiyi daha geniş mesajın ifadəsidir: böhran zamanı təhlükəsizlik yalnız dövlətin müdaxiləsindən deyil, cəmiyyətin əvvəlcədən nə dərəcədə hazır olmasından da asılıdır.
Siyasət Şöbəsi
