1960-cı ildə alim Heinz von Foerster və iki həmkarının apardığı araşdırmada dünya əhalisinin sürətlə artmasının 13 noyabr 2026-cı ildə böyük fəlakətə səbəb olacağı proqnozlaşdırılmışdı.
Qaynarinfo xəbər verir ki, 66 il əvvəl irəli sürülən bu proqnozun göstərdiyi tarix bu günə təsadüf edir. Lakin alimlərin hesablamasının real qiyamət ssenarisi deyil, nəzarətsiz əhali artımının təhlükələrinə diqqət çəkmək məqsədilə hazırlanmış riyazi model olduğu məlum olub.
Alimlər 66 il əvvəl bu tarixi necə müəyyənləşdirmişdilər?
İllinoys Universitetində çalışan Heinz von Foerster və iki həmkarı 1960-cı ildə nüfuzlu “Science” jurnalında dünya əhalisinin gələcəyinə dair araşdırma dərc etdiriblər.
Tədqiqatçılar əhali artımının getdikcə sürətlənməsini riyazi modellə araşdıraraq 13 noyabr 2026-cı ili kritik tarix kimi müəyyənləşdiriblər.
Hesablamaya görə, əhali artımı eyni templə davam edəcəyi təqdirdə insanların sayı nəzəri olaraq sonsuzluğa çatacaq və Yer kürəsində həyatın davam etdirilməsi mümkünsüz olacaq.
Von Foerster bu ssenarini izah edərkən gələcək nəsillərin həddindən artıq əhali sıxlığı səbəbindən sıxılaraq öləcəyini bildirmişdi.
Qiyamət tarixi təsadüfən seçilməyib
Araşdırmanın maraqlı məqamlarından biri də 13 noyabr 2026-cı il tarixinin təsadüfi müəyyən edilməməsidir. Belə ki, həmin tarix 1911-ci ildə anadan olan Heinz von Foersterin 115-ci doğum gününə təsadüf edir.
Lakin alimlərin araşdırması dünyanın məhz həmin gün məhv olacağına dair elmi sübut olmayıb.
Von Foerster bu riyazi model vasitəsilə həmin dövrdə müşahidə edilən əhali artım tempinin davamlı olmadığını göstərmək istəyib. Başqa sözlə, sonlu bir tarixdə sonsuz əhali sayına çatma ssenarisi nəzarətsiz artımın mümkün nəticələrini qabartmaq məqsədi daşıyıb.
Dünya əhalisinin artımı niyə proqnozlaşdırıldığı kimi davam etmədi?
1960-1970-ci illərdə əhali artımının bəşəriyyəti böyük fəlakətə sürükləyəcəyi ilə bağlı başqa araşdırmalar da yayımlanıb.
Bioloq Paul Ehrlichin 1968-ci ildə nəşr olunan “Əhali bombası” kitabında kütləvi aclıq təhlükəsinə diqqət çəkilib. 1972-ci ildə yayımlanan “Artımın sərhədləri” hesabatında isə əhali artımı və resurs istehlakının uzunmüddətli nəticələri araşdırılıb.
Ancaq sonrakı illərdə dünya əhalisinin demoqrafik strukturu ilkin proqnozlardan fərqli istiqamətdə dəyişib.
Təhsil səviyyəsinin yüksəlməsi, səhiyyə xidmətlərinin inkişafı və həyat şəraitinin yaxşılaşması bir çox ölkədə doğum səviyyəsinin azalmasına səbəb olub. Dünyada 15 yaşadək əhalinin sayının 2021-ci ildə pik həddə çatması da bu dəyişikliklərin göstəricilərindən biri hesab olunur.
Hazırda Yaponiya, Macarıstan, Türkiyə və Çin kimi ölkələrdə aşağı doğum səviyyəsi və əhalinin yaşlanması ilə mübarizə məqsədilə uşaq sahibi olmağı təşviq edən siyasətlər həyata keçirilir.
66 il əvvəlki proqnoz bu gün niyə müzakirə olunur?
“The Independent” nəşrində dərc olunan qiymətləndirmədə bu tarixi nümunənin elmi proqnozların sərhədlərini anlamaq baxımından əhəmiyyətli olduğu vurğulanır.
Bildirilib ki, riyazi modellərin nəticələri istifadə edilən fərziyyələrdən birbaşa asılıdır. Buna görə də gələcəklə bağlı ən diqqətçəkən proqnozları belə dəyişməz həqiqət kimi qəbul etmək olmaz.
Beləliklə, Heinz von Foersterin 1960-cı ildə irəli sürdüyü hesablama bu gün bəşəriyyətin sonunu xəbər verən elmi proqnoz hesab edilmir. 13 noyabr 2026-cı il isə dünyanın sonu deyil, 66 il əvvəl səsləndirilmiş qeyri-adi riyazi ssenarinin yenidən gündəmə gəldiyi tarix kimi diqqət çəkir.
Günay
