Dünyanın bəzi ölkələrində qadınlar cəmiyyətin bərabərhüquqlu üzvləri kimi deyil, həyatları başqalarının qərarlarından asılı olan insanlar kimi yaşamağa məcbur edilirlər. Oxumaq istəyirlər — qarşılarına sədd çəkilir. İşləmək istəyirlər — maneələrlə üzləşirlər. Geyimlərini seçmək, sərbəst hərəkət etmək və öz gələcəkləri barədə qərar vermək istəyirlər — onların əvəzinə başqaları qərar verir.
Şəriətin sərt və ayrı-seçkilik yaradan təfsirlərinin dövlət siyasətinə çevrildiyi ölkələrdə qadının iradəsi çox vaxt dini qaydalar və ənənələr adı altında ikinci plana keçirilir. Halbuki heç bir dini şərh qadının insan ləyaqətini, azadlığını və fundamental hüquqlarını yox saymaq üçün bəhanəyə çevrilməməlidir. Söhbət bütün müsəlmanlardan və ya bütün İslam cəmiyyətlərindən deyil, qadınları hüquqi və sosial baxımdan aşağı mövqeyə salan konkret qayda və siyasətlərdən gedir.
Təhsil hüququndan məhrum edilən qızlar
Qızın məktəbə getməsinə mane olmaq onun gələcəyinə qapı bağlamaqdır. Əfqanıstanda “Taliban” hakimiyyətinin qızların orta təhsilini və qadınların ali təhsilini məhdudlaşdırması milyonlarla insanın həyatına təsir göstərir. Təhsil almaq, peşə sahibi olmaq və müstəqil həyat qurmaq istəyən qızlar öz arzularına deyil, hakimiyyətin qadağalarına tabe olmağa məcbur edilirlər.
Qızları təhsildən məhrum etmək yalnız onların kitab oxumasına mane olmaq deyil. Bu, onların müstəqil düşünmək, öz hüquqlarını öyrənmək və iqtisadi azadlıq qazanmaq imkanlarını da zəiflədir. Oğlanın təhsili normal, qızın təhsili isə yolverilməz sayılırsa, burada açıq ayrı-seçkilik var. Qadının savadlanmasını təhlükə kimi görən sistem onun bərabərhüquqlu insan olmasını qəbul etmir.
Qadının şəxsi azadlığı və geyim seçimi
İnsan azadlığı öz həyatı barədə qərar verməkdən başlayır. Lakin bəzi ölkələrdə qadının haraya gedəcəyi, necə geyinəcəyi və gündəlik həyatını necə quracağı dövlət qaydaları və kişi qəyyumluğu kimi mexanizmlərlə məhdudlaşdırılır. Kişinin sərbəst etdiyi hərəkətlər qadın üçün qadağaya çevrilirsə, bərabərlikdən danışmaq çətindir.
İranda məcburi hicab qaydaları qadının öz geyimi barədə qərar vermək hüququnun dövlət nəzarətinə tabe edilməsinin nümunəsidir. Məsələ hicabın özündə deyil, seçim azadlığındadır. Qadın hicab taxmaq istəyirsə, buna mane olmaq olmaz; taxmaq istəmirsə, onu cəza və təzyiqlə məcbur etmək də qəbuledilməzdir.
Dini inanc şəxsi seçim olduqda azadlığın ifadəsi ola bilər. Lakin dövlət həmin seçimi məcburiyyətə çevirirsə, qadının iradəsi yox sayılır. Qadının geyimi üzərində zorakı nəzarət onun şəxsi həyatına müdaxilədir.
Erkən və məcburi nikahlar
Qızın öz razılığı olmadan ailə qurmağa məcbur edilməsi onun gələcəyini başqalarının qərarına tabe etməkdir. Erkən və məcburi nikahlar təhsilin yarımçıq qalmasına, sağlamlıq risklərinə və iqtisadi asılılığa səbəb ola bilər. Qızın arzuları, təhsili və gələcək planları nəzərə alınmırsa, o, öz həyatının əsas qərarverən şəxsi olmaq hüququndan məhrum edilir.
Bəzi hallarda bu cür nikahlar ənənə və dini dəyərlərlə əsaslandırılır. Lakin ənənənin mövcudluğu onun nəticələrini avtomatik olaraq ədalətli etmir. Nikah sərbəst razılığa əsaslanmalı, uşaqların təhlükəsizliyi və təhsil hüququ qorunmalıdır. Heç bir qızın gələcəyi onun iradəsi nəzərə alınmadan müəyyənləşdirilməməlidir.
İşləmək hüququ və iqtisadi asılılıq
Qadının işləmək hüququ onun müstəqilliyinin əsas şərtlərindəndir. Öz gəlirini qazanmaq imkanı olmayan qadın ailəsindən və ya başqa şəxslərdən asılı vəziyyətə düşə bilər. Bu asılılıq onun seçim imkanlarını azaldır və təzyiqə məruz qaldıqda təhlükəli münasibətlərdən çıxmasını çətinləşdirir.
Əfqanıstanda qadınların bir çox iş sahələrindən kənarlaşdırılması onların ictimai həyatda iştirakını məhdudlaşdırır. Bacarığı və biliyi olan qadın işləyə bilmirsə, onun potensialı qadağaların arxasında qalır. Qadını yalnız ev daxilində yaşamalı olan insan kimi təqdim etmək onun həyatını əvvəlcədən başqalarının müəyyən etməsi deməkdir.
Qadınların əmək hüququnun məhdudlaşdırılması yalnız fərdi problem deyil. Bu, ailələrin maddi vəziyyətinə və bütövlükdə cəmiyyətin inkişafına da zərər vurur.
Qanun qarşısında bərabərsizlik
Qadının hüquqları təhsil və işlə məhdudlaşmır. O, boşanmaq, uşaqları ilə bağlı qərarlar vermək, mülkiyyətə sahib olmaq və zorakılıqdan müdafiə olunmaq məsələlərində də bərabər hüquqlara malik olmalıdır.
Əgər qadın boşanmaq üçün daha çox maneə ilə üzləşirsə, ailə münasibətlərində hüquqları zəif qorunursa və ya zorakılıq barədə şikayət etdikdə özü günahlandırılırsa, hüquqi bərabərlik pozulur. Qanunun mövcudluğu kifayət deyil; qadın həmin qanundan real şəkildə faydalana bilməlidir.
Dini qaydaların sərt təfsirləri qadınla kişi arasında hüquqi fərqləri əsaslandırmaq üçün istifadə edildikdə, insan hüquqları məsələsi daha da aktuallaşır. Heç bir qadın cinsinə görə daha az hüquqa və daha zəif müdafiəyə sahib olmamalıdır.
Dini qaydalar insan hüquqlarından üstün ola bilərmi?
Qadınların hüquqlarını məhdudlaşdıran qaydalar dini əsaslarla müdafiə edildikdə, əsas sual budur: dini şərh insanın fundamental hüquqlarını pozursa, həmin şərh niyə tənqiddən kənarda qalmalıdır? Heç bir ənənə və ya hakimiyyət insan hüquqlarının müzakirə edilməməsini tələb edə bilməz.
Müsəlman cəmiyyətləri və şəriətin təfsirləri müxtəlifdir. Lakin bu müxtəliflik qadınlara qarşı ayrı-seçkilik yaradan konkret qanunların tənqidinə mane olmamalıdır. Qızın təhsilinə qadağa qoyulursa, qadın geyiminə görə cəzalandırılırsa və ya onun iradəsi ailə münasibətlərində nəzərə alınmırsa, bu, insan hüquqları baxımından ciddi problemdir.
Qadının hüquqlarını müdafiə etmək dinə və ya xalqa qarşı çıxmaq deyil. Bu, insan ləyaqətini və bərabərliyi müdafiə etməkdir. Qadın yalnız itaət etməli, susmalı və başqalarının müəyyən etdiyi sərhədlər daxilində yaşamalı olan varlıq deyil. Onun da düşünmək, etiraz etmək, seçim etmək və öz həyatını qurmaq hüququ var.
Qadının hüquqsuzluğunun adi hal kimi qəbul edilməsi isə problemin ən təhlükəli tərəfidir. Bir qızın məktəbə gedə bilməməsi, bir qadının öz geyimini seçə bilməməsi və işləmək istəyən qadının evə qapanmağa məcbur edilməsi normal sayıla bilməz.
Qadının hüquqları hakimiyyətin və ya başqalarının mərhəməti ilə verilən imtiyaz deyil. O, insan olduğu üçün azadlığa, təhsilə, təhlükəsizliyə və bərabərliyə layiqdir. Qadının iradəsini yox sayan, onu ikinci dərəcəli mövqeyə salan və həyatını qadağalarla idarə edən hər bir sistem insan ləyaqəti və bərabərlik prinsipləri qarşısında tənqid olunmalıdır.
Aydın
